উচ্চতর গণিত ১ম পত্র • Barishal Board • বরিশাল বোর্ড ২০২২

উচ্চতর গণিত ১ম পত্র প্রশ্ন

দৃশ্যকল্প-১: φ(x)=xcos⁡x1−cos⁡(π2−x) \varphi(x)=\frac{x \cos x}{1-\cos \left(\frac{\pi}{2}-x\right)} দৃশ্যকল্প-২: f(x,y)=x3−2xy−y3−3 f(x, y)=x^{3}-2 x y-y^{3}-3

  1. ক)

    ∫12ln⁡2xdx \int_{1}^{2} \ln 2 x d x এর মান নির্ণয় কর।

    (1)
  2. খ)

    দৃশ্যকল্প-১ হতে p(x) কে x এর সাপেক্ষে অন্তরীকরণ কর।

    (2)
  3. গ)

    দৃশ্যকল্প-২ হতে f(x,y)=0 বক্ররেখার (1, 1) বিন্দুতে স্পর্শক ও অভিলম্বের সমীকরণ নির্ণয় কর।

    (3)

উত্তর ও ব্যাখ্যা

  1. ক)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    ধরি, I=∫12ln⁡(2x) dxI = \int_{1}^{2} \ln(2x) \, dx

    খণ্ডশ যোগজীকরণ (Integration by parts) পদ্ধতি ব্যবহার করে,
    ∫u⋅v dx=u∫v dx−∫(dudx∫v dx)dx\int u \cdot v \, dx = u \int v \, dx - \int \left( \frac{du}{dx} \int v \, dx \right) dx

    এখানে, u=ln⁡(2x)u = \ln(2x) এবং v=1v = 1
    ∴∫ln⁡(2x) dx=ln⁡(2x)⋅x−∫(12x⋅2⋅x)dx\therefore \int \ln(2x) \, dx = \ln(2x) \cdot x - \int \left( \frac{1}{2x} \cdot 2 \cdot x \right) dx
    =xln⁡(2x)−∫1 dx=xln⁡(2x)−x= x \ln(2x) - \int 1 \, dx = x \ln(2x) - x

    এখন নির্দিষ্ট যোগজের সীমা বসিয়ে পাই,
    I=[xln⁡(2x)−x]12I = \left[ x \ln(2x) - x \right]_{1}^{2}
    =(2ln⁡(4)−2)−(1ln⁡(2)−1)= (2 \ln(4) - 2) - (1 \ln(2) - 1)
    =2ln⁡(22)−2−ln⁡2+1= 2 \ln(2^2) - 2 - \ln 2 + 1
    =4ln⁡2−ln⁡2−1= 4 \ln 2 - \ln 2 - 1
    =3ln⁡2−1= 3 \ln 2 - 1 (বা ln⁡8−1\ln 8 - 1)

    উত্তর: 3ln⁡2−13 \ln 2 - 1

  2. খ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে,
    φ(x)=xcos⁡x1−cos⁡(π2−x)=xcos⁡x1−sin⁡x\varphi(x) = \frac{x \cos x}{1 - \cos\left(\frac{\pi}{2} - x\right)} = \frac{x \cos x}{1 - \sin x}

    [এখানে উদ্দীপকের φ(x)\varphi(x) কেই প্রশ্নে p(x)p(x) হিসেবে নির্দেশ করা হয়েছে]

    উভয়পক্ষকে xx এর সাপেক্ষে অন্তরীকরণ করে পাই,
    ddx[φ(x)]=ddx(xcos⁡x1−sin⁡x)\frac{d}{dx}[\varphi(x)] = \frac{d}{dx}\left( \frac{x \cos x}{1 - \sin x} \right)

    ভাগফলের অন্তরীকরণ সূত্র প্রয়োগ করে,
    ddx(uv)=vdudx−udvdxv2\frac{d}{dx}\left(\frac{u}{v}\right) = \frac{v \frac{du}{dx} - u \frac{dv}{dx}}{v^2}

    এখানে,
    ddx(xcos⁡x)=1⋅cos⁡x+x(−sin⁡x)=cos⁡x−xsin⁡x\frac{d}{dx}(x \cos x) = 1 \cdot \cos x + x(-\sin x) = \cos x - x \sin x
    এবং
    ddx(1−sin⁡x)=−cos⁡x\frac{d}{dx}(1 - \sin x) = -\cos x

    অতএব,
    ddx[φ(x)]=(1−sin⁡x)(cos⁡x−xsin⁡x)−(xcos⁡x)(−cos⁡x)(1−sin⁡x)2\frac{d}{dx}[\varphi(x)] = \frac{(1 - \sin x)(\cos x - x \sin x) - (x \cos x)(-\cos x)}{(1 - \sin x)^2}
    =cos⁡x−xsin⁡x−sin⁡xcos⁡x+xsin⁡2x+xcos⁡2x(1−sin⁡x)2= \frac{\cos x - x \sin x - \sin x \cos x + x \sin^2 x + x \cos^2 x}{(1 - \sin x)^2}
    =cos⁡x−xsin⁡x−sin⁡xcos⁡x+x(sin⁡2x+cos⁡2x)(1−sin⁡x)2= \frac{\cos x - x \sin x - \sin x \cos x + x(\sin^2 x + \cos^2 x)}{(1 - \sin x)^2}
    =cos⁡x−xsin⁡x−sin⁡xcos⁡x+x(1−sin⁡x)2= \frac{\cos x - x \sin x - \sin x \cos x + x}{(1 - \sin x)^2}
    =x(1−sin⁡x)+cos⁡x(1−sin⁡x)(1−sin⁡x)2= \frac{x(1 - \sin x) + \cos x(1 - \sin x)}{(1 - \sin x)^2}
    =(x+cos⁡x)(1−sin⁡x)(1−sin⁡x)2= \frac{(x + \cos x)(1 - \sin x)}{(1 - \sin x)^2}
    =x+cos⁡x1−sin⁡x= \frac{x + \cos x}{1 - \sin x}

    উত্তর: x+cos⁡x1−sin⁡x\frac{x + \cos x}{1 - \sin x}

  3. গ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দৃশ্যকল্প-২ হতে,
    f(x,y)=0  ⟹  x3−2xy−y3−3=0f(x, y) = 0 \implies x^3 - 2xy - y^3 - 3 = 0

    উভয়পক্ষকে xx এর সাপেক্ষে অন্তরীকরণ করে পাই,
    ddx(x3)−2ddx(xy)−ddx(y3)−ddx(3)=0\frac{d}{dx}(x^3) - 2 \frac{d}{dx}(xy) - \frac{d}{dx}(y^3) - \frac{d}{dx}(3) = 0
      ⟹  3x2−2(y+xdydx)−3y2dydx=0\implies 3x^2 - 2\left(y + x \frac{dy}{dx}\right) - 3y^2 \frac{dy}{dx} = 0
      ⟹  3x2−2y−2xdydx−3y2dydx=0\implies 3x^2 - 2y - 2x \frac{dy}{dx} - 3y^2 \frac{dy}{dx} = 0
      ⟹  dydx(2x+3y2)=3x2−2y\implies \frac{dy}{dx}(2x + 3y^2) = 3x^2 - 2y
      ⟹  dydx=3x2−2y2x+3y2\implies \frac{dy}{dx} = \frac{3x^2 - 2y}{2x + 3y^2}

    অতএব, (1,1)(1, 1) বিন্দুতে স্পর্শকের ঢাল,
    m=dydx∣(1,1)=3(1)2−2(1)2(1)+3(1)2=3−22+3=15m = \left. \frac{dy}{dx} \right|_{(1, 1)} = \frac{3(1)^2 - 2(1)}{2(1) + 3(1)^2} = \frac{3 - 2}{2 + 3} = \frac{1}{5}

    স্পর্শকের সমীকরণ:
    (1,1)(1, 1) বিন্দুতে স্পর্শকের সমীকরণ,
    y−y1=m(x−x1)y - y_1 = m(x - x_1)
      ⟹  y−1=15(x−1)\implies y - 1 = \frac{1}{5}(x - 1)
      ⟹  5(y−1)=x−1\implies 5(y - 1) = x - 1
      ⟹  5y−5=x−1\implies 5y - 5 = x - 1
      ⟹  x−5y+4=0\implies x - 5y + 4 = 0

    অভিলম্বের সমীকরণ:
    (1,1)(1, 1) বিন্দুতে অভিলম্বের ঢাল =−1m=−5= -\frac{1}{m} = -5
    অভিলম্বের সমীকরণ,
    y−y1=−1m(x−x1)y - y_1 = -\frac{1}{m}(x - x_1)
      ⟹  y−1=−5(x−1)\implies y - 1 = -5(x - 1)
      ⟹  y−1=−5x+5\implies y - 1 = -5x + 5
      ⟹  5x+y−6=0\implies 5x + y - 6 = 0

    উত্তর: স্পর্শকের সমীকরণ x−5y+4=0x - 5y + 4 = 0 এবং অভিলম্বের সমীকরণ 5x+y−6=05x + y - 6 = 0।

আরও প্রশ্ন অনুশীলন করতে অ্যাপে যাও

সম্পর্কিত প্রশ্ন