উচ্চতর গণিত ১ম পত্র • Dinajpur Board • দিনাজপুর বোর্ড ২০১৯

উচ্চতর গণিত ১ম পত্র প্রশ্ন

g(x,y)=16x2+25y2−400F(z)=zln⁡z \begin{array}{l}g(x, y)=16 x^{2}+25 y^{2}-400 \ F(z)=z \ln z\end{array}

  1. ক)

    ∫cosec⁡2x1−cot⁡2xdx \int \frac{\operatorname{cosec}^{2} x}{\sqrt{1-\cot ^{2} x}} d x নির্ণয় কর।

    (1)
  2. খ)

    ∫1e F(x)dx \int_{1}^{\sqrt{e}} \mathrm{~F}(\mathrm{x}) \mathrm{dx} এর মান নির্ণয় কর।

    (2)
  3. গ)

    g(x, y)=0 বক্ররেখা দ্বারা আবন্ধ ক্ষেত্রের অর্ধাংশের ক্ষেত্রফল নির্ণয় কর।

    (3)

উত্তর ও ব্যাখ্যা

  1. ক)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    ধরি, I=∫cosec⁡2x1−cot⁡2xdxI = \int \frac{\operatorname{cosec}^{2} x}{\sqrt{1-\cot ^{2} x}} d x

    মনে করি, cot⁡x=z\cot x = z
    ∴−cosec⁡2x dx=dz  ⟹  cosec⁡2x dx=−dz\therefore -\operatorname{cosec}^2 x \, dx = dz \implies \operatorname{cosec}^2 x \, dx = -dz

    অতএব,
    I=∫−dz1−z2=−sin⁡−1(z)+c=−sin⁡−1(cot⁡x)+cI = \int \frac{-dz}{\sqrt{1-z^2}} = -\sin^{-1}(z) + c = -\sin^{-1}(\cot x) + c (যেখানে cc একটি সমাকলন ধ্রুবক) (Ans.)

  2. খ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে, F(z)=zln⁡zF(z) = z \ln z
    ∴F(x)=xln⁡x\therefore F(x) = x \ln x

    প্রদত্ত যোগজ:
    I=∫1exln⁡x dxI = \int_{1}^{\sqrt{e}} x \ln x \, dx

    খণ্ডশ সমাকলন (Integration by parts) পদ্ধতিতে:
    I=[(ln⁡x)∫x dx]1e−∫1e(ddx(ln⁡x)∫x dx)dxI = \left[ (\ln x) \int x \, dx \right]_{1}^{\sqrt{e}} - \int_{1}^{\sqrt{e}} \left( \frac{d}{dx}(\ln x) \int x \, dx \right) dx
    =[x22ln⁡x]1e−∫1e1x⋅x22 dx= \left[ \frac{x^2}{2} \ln x \right]_{1}^{\sqrt{e}} - \int_{1}^{\sqrt{e}} \frac{1}{x} \cdot \frac{x^2}{2} \, dx
    =[x22ln⁡x]1e−12∫1ex dx= \left[ \frac{x^2}{2} \ln x \right]_{1}^{\sqrt{e}} - \frac{1}{2} \int_{1}^{\sqrt{e}} x \, dx
    =[x22ln⁡x−x24]1e= \left[ \frac{x^2}{2} \ln x - \frac{x^2}{4} \right]_{1}^{\sqrt{e}}

    সীমা বসিয়ে পাই,
    I=((e)22ln⁡(e)−(e)24)−(122ln⁡(1)−124)I = \left( \frac{(\sqrt{e})^2}{2} \ln(\sqrt{e}) - \frac{(\sqrt{e})^2}{4} \right) - \left( \frac{1^2}{2} \ln(1) - \frac{1^2}{4} \right)
    =(e2⋅12−e4)−(0−14)= \left( \frac{e}{2} \cdot \frac{1}{2} - \frac{e}{4} \right) - \left( 0 - \frac{1}{4} \right)
    =(e4−e4)+14=14= \left( \frac{e}{4} - \frac{e}{4} \right) + \frac{1}{4} = \frac{1}{4} (Ans.)

  3. গ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে, g(x,y)=16x2+25y2−400g(x, y) = 16x^2 + 25y^2 - 400
    ∴g(x,y)=0  ⟹  16x2+25y2=400\therefore g(x, y) = 0 \implies 16x^2 + 25y^2 = 400
    বা, 16x2400+25y2400=1\frac{16x^2}{400} + \frac{25y^2}{400} = 1
    বা, x225+y216=1\frac{x^2}{25} + \frac{y^2}{16} = 1
    বা, x252+y242=1\frac{x^2}{5^2} + \frac{y^2}{4^2} = 1, যা একটি উপবৃত্তের সমীকরণ।
    এখানে, a=5a = 5 এবং b=4b = 4।

    উপবৃত্তটি দ্বারা আবদ্ধ মোট ক্ষেত্রফল =πab=π×5×4=20π= \pi a b = \pi \times 5 \times 4 = 20\pi বর্গ একক।

    অতএব, আবদ্ধ ক্ষেত্রের অর্ধাংশের ক্ষেত্রফল =12×20π=10π= \frac{1}{2} \times 20\pi = 10\pi বর্গ একক। (Ans.)

আরও প্রশ্ন অনুশীলন করতে অ্যাপে যাও

সম্পর্কিত প্রশ্ন