উচ্চতর গণিত ১ম পত্র • Barishal Board • বরিশাল বোর্ড ২০২২

উচ্চতর গণিত ১ম পত্র প্রশ্ন

দৃশ্যকল্প-১: f(x)=x+3(x−1)(x2+5) f(x) = \frac{x + 3}{(x - 1)(x^2 + 5)}
দৃশ্যকল্প-২: y2=8x,x−y=0 y^2 = 8x, x - y = 0

  1. ক)

    ∫dx3−5x2 \int \frac{dx}{\sqrt{3 - 5x^2}} নির্ণয় কর।

    (2)
  2. খ)

    দৃশ্যকল্প-১ হতে ∫f(x)dx \int f(x) dx নির্ণয় কর।

    (4)
  3. গ)

    দৃশ্যকল্প-২ এ বর্ণিত পরাবৃত্ত ও সরলরেখা দ্বারা আবদ্ধ ক্ষেত্রের ক্ষেত্রফল নির্ণয় কর।

    (4)

উত্তর ও ব্যাখ্যা

  1. ক)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    I=∫dx3−5x2=∫dx5(35−x2)=15∫dx(35)2−x2I = \int \frac{dx}{\sqrt{3 - 5x^2}} = \int \frac{dx}{\sqrt{5\left(\frac{3}{5} - x^2\right)}} = \frac{1}{\sqrt{5}} \int \frac{dx}{\sqrt{\left(\sqrt{\frac{3}{5}}\right)^2 - x^2}}

    আমরা জানি, ∫dxa2−x2=sin⁡−1(xa)+c\int \frac{dx}{\sqrt{a^2 - x^2}} = \sin^{-1}\left(\frac{x}{a}\right) + c

    সুতরাং,
    I=15sin⁡−1(x3/5)+c=15sin⁡−1(5x3)+cI = \frac{1}{\sqrt{5}} \sin^{-1}\left(\frac{x}{\sqrt{3/5}}\right) + c = \frac{1}{\sqrt{5}} \sin^{-1}\left(\frac{\sqrt{5}x}{\sqrt{3}}\right) + c
    (যেখানে cc একটি সমাকলন ধ্রুবক)।

  2. খ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    প্রদত্ত, f(x)=x+3(x−1)(x2+5)f(x) = \frac{x + 3}{(x - 1)(x^2 + 5)}

    আংশিক ভগ্নাংশে প্রকাশ করি:
    x+3(x−1)(x2+5)=Ax−1+Bx+Cx2+5\frac{x + 3}{(x - 1)(x^2 + 5)} = \frac{A}{x - 1} + \frac{Bx + C}{x^2 + 5}
    ⇒x+3=A(x2+5)+(Bx+C)(x−1)\Rightarrow x + 3 = A(x^2 + 5) + (Bx + C)(x - 1)

    x=1x = 1 বসিয়ে পাই:
    1+3=A(1+5)⇒4=6A⇒A=46=231 + 3 = A(1 + 5) \Rightarrow 4 = 6A \Rightarrow A = \frac{4}{6} = \frac{2}{3}

    x2x^2 এর সহগ সমীকৃত করে:
    0=A+B⇒B=−A=−230 = A + B \Rightarrow B = -A = -\frac{2}{3}

    ধ্রুবক পদ সমীকৃত করে:
    3=5A−C⇒C=5A−3=5(23)−3=103−3=133 = 5A - C \Rightarrow C = 5A - 3 = 5\left(\frac{2}{3}\right) - 3 = \frac{10}{3} - 3 = \frac{1}{3}

    অতএব,
    f(x)=2/3x−1+−23x+13x2+5=231x−1−132xx2+5+131x2+5f(x) = \frac{2/3}{x - 1} + \frac{-\frac{2}{3}x + \frac{1}{3}}{x^2 + 5} = \frac{2}{3}\frac{1}{x - 1} - \frac{1}{3}\frac{2x}{x^2 + 5} + \frac{1}{3}\frac{1}{x^2 + 5}

    এখন যোগজীকরণ করে পাই:
    ∫f(x)dx=23∫1x−1dx−13∫2xx2+5dx+13∫1x2+(5)2dx\int f(x) dx = \frac{2}{3} \int \frac{1}{x - 1} dx - \frac{1}{3} \int \frac{2x}{x^2 + 5} dx + \frac{1}{3} \int \frac{1}{x^2 + (\sqrt{5})^2} dx
    =23ln⁡∣x−1∣−13ln⁡(x2+5)+135tan⁡−1(x5)+c= \frac{2}{3} \ln|x - 1| - \frac{1}{3} \ln(x^2 + 5) + \frac{1}{3\sqrt{5}} \tan^{-1}\left(\frac{x}{\sqrt{5}}\right) + c (যেখানে cc সমাকলন ধ্রুবক)।

  3. গ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    প্রদত্ত সমীকরণদ্বয়:
    y2=8xy^2 = 8x ... (1)
    x−y=0⇒y=xx - y = 0 \Rightarrow y = x ... (2)

    ছেদবিন্দু নির্ণয়:
    (2) নং হতে yy-এর মান (1) এ বসিয়ে,
    x2=8x⇒x(x−8)=0x^2 = 8x \Rightarrow x(x - 8) = 0
    ∴x=0,8\therefore x = 0, 8

    x=0x = 0 হলে y=0y = 0 এবং x=8x = 8 হলে y=8y = 8
    সুতরাং ছেদবিন্দুদ্বয় (0,0)(0, 0) এবং (8,8)(8, 8)।

    x=0x = 0 থেকে x=8x = 8 ব্যবধিতে পরাবৃত্তটি সরলরেখার উপরে অবস্থান করে (কারণ x=2x = 2 হলে পরাবৃত্তের y=4y = 4 এবং রেখার y=2y = 2)।

    অতএব, আবদ্ধ ক্ষেত্রের ক্ষেত্রফল:
    A=∫08(y1−y2)dx=∫08(8x−x)dxA = \int_0^8 (y_1 - y_2) dx = \int_0^8 (\sqrt{8x} - x) dx
    =8∫08x1/2dx−∫08xdx= \sqrt{8} \int_0^8 x^{1/2} dx - \int_0^8 x dx
    =22[x3/23/2]08−[x22]08= 2\sqrt{2} \left[ \frac{x^{3/2}}{3/2} \right]_0^8 - \left[ \frac{x^2}{2} \right]_0^8
    =22⋅23[83/2−0]−12[64−0]= 2\sqrt{2} \cdot \frac{2}{3} \left[ 8^{3/2} - 0 \right] - \frac{1}{2} [64 - 0]
    =423⋅(162)−32= \frac{4\sqrt{2}}{3} \cdot (16\sqrt{2}) - 32
    =42⋅1623−32=1283−32=128−963=323= \frac{4\sqrt{2} \cdot 16\sqrt{2}}{3} - 32 = \frac{128}{3} - 32 = \frac{128 - 96}{3} = \frac{32}{3} বর্গ একক।

আরও প্রশ্ন অনুশীলন করতে অ্যাপে যাও

সম্পর্কিত প্রশ্ন