উচ্চতর গণিত ১ম পত্র • Jashore Board • যশোর বোর্ড ২০২২

উচ্চতর গণিত ১ম পত্র প্রশ্ন

দৃশ্যকল্প-১: g(x)=cot⁡−1xg(x) = \cot^{-1} x
দৃশ্যকল্প-২: y2=2xy^2 = 2x

  1. ক)

    ∫dx5−3x2\int \frac{dx}{\sqrt{5 - 3x^2}} নির্ণয় কর।

    (2)
  2. খ)

    দৃশ্যকল্প-১ এর সাহায্যে ∫13xg(x)dx\int_1^{\sqrt{3}} xg(x)dx নির্ণয় কর।

    (4)
  3. গ)

    দৃশ্যকল্প-২ এবং x=3yx = 3y সরলরেখা দ্বারা আবদ্ধ ক্ষেত্রের ক্ষেত্রফল নির্ণয় কর।

    (4)

উত্তর ও ব্যাখ্যা

  1. ক)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    ধরি, I=∫dx5−3x2I = \int \frac{dx}{\sqrt{5 - 3x^2}}

    হর থেকে 3\sqrt{3} সাধারণ নিলে:
    I=13∫dx(53)2−x2I = \frac{1}{\sqrt{3}} \int \frac{dx}{\sqrt{\left(\sqrt{\frac{5}{3}}\right)^2 - x^2}}

    আমরা জানি, ∫dxa2−x2=sin⁡−1(xa)+c\int \frac{dx}{\sqrt{a^2 - x^2}} = \sin^{-1}\left(\frac{x}{a}\right) + c

    অতএব,
    I=13sin⁡−1(x5/3)+c=13sin⁡−1(3x5)+cI = \frac{1}{\sqrt{3}} \sin^{-1}\left(\frac{x}{\sqrt{5/3}}\right) + c = \frac{1}{\sqrt{3}} \sin^{-1}\left(\frac{\sqrt{3}x}{\sqrt{5}}\right) + c, যেখানে cc একটি সমাকলন ধ্রুবক।

  2. খ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দৃশ্যকল্প-১ হতে, g(x)=cot⁡−1xg(x) = \cot^{-1}x
    প্রদত্ত যোগজ: I=∫13xcot⁡−1x dxI = \int_1^{\sqrt{3}} x \cot^{-1}x \, dx

    খণ্ডশ সমাকলন (Integration by parts) পদ্ধতি ব্যবহার করে:
    ∫uv dx=u∫v dx−∫(dudx∫v dx)dx\int u v \, dx = u \int v \, dx - \int \left( \frac{du}{dx} \int v \, dx \right) dx
    এখানে, u=cot⁡−1xu = \cot^{-1}x এবং v=xv = x

    ∫xcot⁡−1x dx=cot⁡−1x⋅x22−∫(−11+x2)x22 dx\int x \cot^{-1}x \, dx = \cot^{-1}x \cdot \frac{x^2}{2} - \int \left( -\frac{1}{1+x^2} \right) \frac{x^2}{2} \, dx
    =x22cot⁡−1x+12∫x21+x2 dx= \frac{x^2}{2}\cot^{-1}x + \frac{1}{2}\int \frac{x^2}{1+x^2} \, dx
    =x22cot⁡−1x+12∫1+x2−11+x2 dx= \frac{x^2}{2}\cot^{-1}x + \frac{1}{2}\int \frac{1+x^2 - 1}{1+x^2} \, dx
    =x22cot⁡−1x+12∫(1−11+x2)dx= \frac{x^2}{2}\cot^{-1}x + \frac{1}{2}\int \left( 1 - \frac{1}{1+x^2} \right) dx
    =x22cot⁡−1x+12(x−tan⁡−1x)= \frac{x^2}{2}\cot^{-1}x + \frac{1}{2}\left( x - \tan^{-1}x \right)

    এখন নির্দিষ্ট সীমার মান বসিয়ে পাই:
    I=[x22cot⁡−1x+12x−12tan⁡−1x]13I = \left[ \frac{x^2}{2}\cot^{-1}x + \frac{1}{2}x - \frac{1}{2}\tan^{-1}x \right]_1^{\sqrt{3}}

    উর্ধ্বসীমা x=3x = \sqrt{3} এর জন্য:
    32cot⁡−1(3)+32−12tan⁡−1(3)\frac{3}{2}\cot^{-1}(\sqrt{3}) + \frac{\sqrt{3}}{2} - \frac{1}{2}\tan^{-1}(\sqrt{3})
    =32(π6)+32−12(π3)=π4+32−π6=π12+32= \frac{3}{2}\left(\frac{\pi}{6}\right) + \frac{\sqrt{3}}{2} - \frac{1}{2}\left(\frac{\pi}{3}\right) = \frac{\pi}{4} + \frac{\sqrt{3}}{2} - \frac{\pi}{6} = \frac{\pi}{12} + \frac{\sqrt{3}}{2}

    নিম্নসীমা x=1x = 1 এর জন্য:
    12cot⁡−1(1)+12(1)−12tan⁡−1(1)\frac{1}{2}\cot^{-1}(1) + \frac{1}{2}(1) - \frac{1}{2}\tan^{-1}(1)
    =12(π4)+12−12(π4)=12= \frac{1}{2}\left(\frac{\pi}{4}\right) + \frac{1}{2} - \frac{1}{2}\left(\frac{\pi}{4}\right) = \frac{1}{2}

    অতএব, I=(π12+32)−12=π12+3−12I = \left(\frac{\pi}{12} + \frac{\sqrt{3}}{2}\right) - \frac{1}{2} = \frac{\pi}{12} + \frac{\sqrt{3} - 1}{2}

  3. গ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    প্রদত্ত সমীকরণদ্বয়:
    পরাবৃত্ত: y2=2x  ⟹  x=y22y^2 = 2x \implies x = \frac{y^2}{2} ... (1)
    সরলরেখা: x=3yx = 3y ... (2)

    ছেদবিন্দু নির্ণয়:
    (1) ও (2) হতে পাই,
    y22=3y\frac{y^2}{2} = 3y
      ⟹  y2−6y=0\implies y^2 - 6y = 0
      ⟹  y(y−6)=0\implies y(y - 6) = 0
    ∴y=0, 6\therefore y = 0, \, 6

    যেহেতু 0≤y≤60 \le y \le 6 ব্যবধিতে রেখাটি (x1=3yx_1 = 3y) পরাবৃত্তের (x2=y22x_2 = \frac{y^2}{2}) ডানপাশে অবস্থিত, আবদ্ধ ক্ষেত্রের ক্ষেত্রফল:
    A=∫06(x1−x2) dyA = \int_0^6 (x_1 - x_2) \, dy
    =∫06(3y−y22)dy= \int_0^6 \left(3y - \frac{y^2}{2}\right) dy
    =[3y22−y36]06= \left[ \frac{3y^2}{2} - \frac{y^3}{6} \right]_0^6
    =(3×362−2166)−0= \left( \frac{3 \times 36}{2} - \frac{216}{6} \right) - 0
    =54−36=18= 54 - 36 = 18 বর্গ একক।

    অতএব, নির্ণেয় ক্ষেত্রফল ১৮ বর্গ একক।

আরও প্রশ্ন অনুশীলন করতে অ্যাপে যাও

সম্পর্কিত প্রশ্ন