উচ্চতর গণিত ১ম পত্র • Combined Board • সমন্বিত বোর্ড ২০২৬ (অনিয়মিত)

উচ্চতর গণিত ১ম পত্র প্রশ্ন

f(x)=cos⁡x f(x) = \cos x

  1. ক)

    tan⁡7x2=13 \tan \frac{7x}{2} = \frac{1}{3} হলে, sin⁡7x \sin 7x এর মান নির্ণয় কর।

    (2)
  2. খ)

    f(A)+f(π2−A)f(B)+f(π2−B)=1 \frac{f(A) + f\left(\frac{\pi}{2} - A\right)}{f(B) + f\left(\frac{\pi}{2} - B\right)} = 1 হলে, দেখাও যে, 2(A+B)=π 2(A + B) = \pi , যেখানে A≠B A \neq B ।

    (4)
  3. গ)

    P=20∘ P = 20^\circ হলে, প্রমাণ কর যে, f(π2−P)f(P)⋅f(π2−2P)f(2P)⋅f(π2−3P)f(3P)⋅f(π2−4P)f(4P)=3. \frac{f\left(\frac{\pi}{2} - P\right)}{f(P)} \cdot \frac{f\left(\frac{\pi}{2} - 2P\right)}{f(2P)} \cdot \frac{f\left(\frac{\pi}{2} - 3P\right)}{f(3P)} \cdot \frac{f\left(\frac{\pi}{2} - 4P\right)}{f(4P)} = 3.

    (4)

উত্তর ও ব্যাখ্যা

  1. ক)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে, tan⁡7x2=13\tan \frac{7x}{2} = \frac{1}{3}
    আমরা জানি,
    sin⁡2θ=2tan⁡θ1+tan⁡2θ\sin 2\theta = \frac{2\tan\theta}{1 + \tan^2\theta}
    এখানে θ=7x2\theta = \frac{7x}{2} বসালে পাই,
    sin⁡7x=2tan⁡7x21+tan⁡27x2\sin 7x = \frac{2\tan\frac{7x}{2}}{1 + \tan^2\frac{7x}{2}}
    =2(13)1+(13)2=231+19=23109=23×910=35= \frac{2 \left(\frac{1}{3}\right)}{1 + \left(\frac{1}{3}\right)^2} = \frac{\frac{2}{3}}{1 + \frac{1}{9}} = \frac{\frac{2}{3}}{\frac{10}{9}} = \frac{2}{3} \times \frac{9}{10} = \frac{3}{5}
    অতএব, sin⁡7x=35\sin 7x = \frac{3}{5}।

  2. খ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে, f(x)=cos⁡xf(x) = \cos x
    অতএব, f(A)=cos⁡Af(A) = \cos A, f(B)=cos⁡Bf(B) = \cos B
    এবং f(π2−A)=cos⁡(π2−A)=sin⁡Af\left(\frac{\pi}{2} - A\right) = \cos\left(\frac{\pi}{2} - A\right) = \sin A
    f(π2−B)=cos⁡(π2−B)=sin⁡Bf\left(\frac{\pi}{2} - B\right) = \cos\left(\frac{\pi}{2} - B\right) = \sin B

    প্রদত্ত সম্পর্ক:
    f(A)+f(π2−A)f(B)+f(π2−B)=1\frac{f(A) + f\left(\frac{\pi}{2} - A\right)}{f(B) + f\left(\frac{\pi}{2} - B\right)} = 1
      ⟹  cos⁡A+sin⁡Acos⁡B+sin⁡B=1\implies \frac{\cos A + \sin A}{\cos B + \sin B} = 1
      ⟹  cos⁡A+sin⁡A=cos⁡B+sin⁡B\implies \cos A + \sin A = \cos B + \sin B
      ⟹  sin⁡A−sin⁡B=−(cos⁡A−cos⁡B)=cos⁡B−cos⁡A\implies \sin A - \sin B = -(\cos A - \cos B) = \cos B - \cos A

    সূত্র প্রয়োগ করে পাই,
    2sin⁡(A−B2)cos⁡(A+B2)=2sin⁡(A+B2)sin⁡(A−B2)2\sin\left(\frac{A-B}{2}\right)\cos\left(\frac{A+B}{2}\right) = 2\sin\left(\frac{A+B}{2}\right)\sin\left(\frac{A-B}{2}\right)
      ⟹  2sin⁡(A−B2)cos⁡(A+B2)−2sin⁡(A+B2)sin⁡(A−B2)=0\implies 2\sin\left(\frac{A-B}{2}\right)\cos\left(\frac{A+B}{2}\right) - 2\sin\left(\frac{A+B}{2}\right)\sin\left(\frac{A-B}{2}\right) = 0
      ⟹  2sin⁡(A−B2)[cos⁡(A+B2)−sin⁡(A+B2)]=0\implies 2\sin\left(\frac{A-B}{2}\right) \left[ \cos\left(\frac{A+B}{2}\right) - \sin\left(\frac{A+B}{2}\right) \right] = 0

    যেহেতু A≠BA \neq B, তাই A−B2≠0\frac{A-B}{2} \neq 0, সুতরাং sin⁡(A−B2)≠0\sin\left(\frac{A-B}{2}\right) \neq 0
    অতএব,
    cos⁡(A+B2)−sin⁡(A+B2)=0\cos\left(\frac{A+B}{2}\right) - \sin\left(\frac{A+B}{2}\right) = 0
      ⟹  sin⁡(A+B2)=cos⁡(A+B2)\implies \sin\left(\frac{A+B}{2}\right) = \cos\left(\frac{A+B}{2}\right)
      ⟹  tan⁡(A+B2)=1=tan⁡π4\implies \tan\left(\frac{A+B}{2}\right) = 1 = \tan\frac{\pi}{4}
      ⟹  A+B2=π4\implies \frac{A+B}{2} = \frac{\pi}{4}
      ⟹  2(A+B)=π\implies 2(A+B) = \pi (দেখানো হলো)।

  3. গ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে, f(x)=cos⁡xf(x) = \cos x এবং P=20∘P = 20^\circ
    আমরা জানি, f(π2−θ)=cos⁡(π2−θ)=sin⁡θf\left(\frac{\pi}{2} - \theta\right) = \cos\left(\frac{\pi}{2} - \theta\right) = \sin \theta
    অতএব, f(π2−θ)f(θ)=sin⁡θcos⁡θ=tan⁡θ\frac{f\left(\frac{\pi}{2} - \theta\right)}{f(\theta)} = \frac{\sin \theta}{\cos \theta} = \tan \theta

    বামপক্ষ (LHS):
    =f(π2−P)f(P)⋅f(π2−2P)f(2P)⋅f(π2−3P)f(3P)⋅f(π2−4P)f(4P)= \frac{f\left(\frac{\pi}{2} - P\right)}{f(P)} \cdot \frac{f\left(\frac{\pi}{2} - 2P\right)}{f(2P)} \cdot \frac{f\left(\frac{\pi}{2} - 3P\right)}{f(3P)} \cdot \frac{f\left(\frac{\pi}{2} - 4P\right)}{f(4P)}
    =tan⁡P⋅tan⁡2P⋅tan⁡3P⋅tan⁡4P= \tan P \cdot \tan 2P \cdot \tan 3P \cdot \tan 4P
    P=20∘P = 20^\circ বসিয়ে পাই,
    =tan⁡20∘⋅tan⁡40∘⋅tan⁡60∘⋅tan⁡80∘= \tan 20^\circ \cdot \tan 40^\circ \cdot \tan 60^\circ \cdot \tan 80^\circ
    =tan⁡60∘⋅(tan⁡20∘tan⁡40∘tan⁡80∘)= \tan 60^\circ \cdot (\tan 20^\circ \tan 40^\circ \tan 80^\circ)

    আমরা জানি, tan⁡θtan⁡(60∘−θ)tan⁡(60∘+θ)=tan⁡3θ\tan \theta \tan(60^\circ - \theta) \tan(60^\circ + \theta) = \tan 3\theta
    এখানে θ=20∘\theta = 20^\circ ধরলে:
    tan⁡20∘tan⁡(60∘−20∘)tan⁡(60∘+20∘)=tan⁡20∘tan⁡40∘tan⁡80∘=tan⁡(3×20∘)=tan⁡60∘\tan 20^\circ \tan(60^\circ - 20^\circ) \tan(60^\circ + 20^\circ) = \tan 20^\circ \tan 40^\circ \tan 80^\circ = \tan(3 \times 20^\circ) = \tan 60^\circ

    অতএব,
    =tan⁡60∘⋅tan⁡60∘= \tan 60^\circ \cdot \tan 60^\circ
    =3⋅3=3= \sqrt{3} \cdot \sqrt{3} = 3
    =ডানপক্ষ= \text{ডানপক্ষ} (প্রমাণিত)।

আরও প্রশ্ন অনুশীলন করতে অ্যাপে যাও

সম্পর্কিত প্রশ্ন