উচ্চতর গণিত ১ম পত্র • Chattogram Board • চট্টগ্রাম বোর্ড ২০২৩

উচ্চতর গণিত ১ম পত্র প্রশ্ন

  1. ক)

    ∫1e−x+1dx\int \frac{1}{\mathrm{e}^{-\mathrm{x}}+1} \mathrm{dx} নির্ণয় কর।

    (1)
  2. খ)

    ∫0π2f′(x)[{f(x)}2−16]{f(x)−3}dx\int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \frac{f^{\prime}(x)}{\left[{f(x)}^{2}-16\right]{f(x)-3}} d x নির্ণয় কর।

    (2)
  3. গ)

    উদ্দীপকে উল্লিখিত পরাবৃত্তের উপকেন্দ্রিক লম্ব দ্বারা আবদ্ধ ক্ষেত্রের ক্ষেত্রফল নির্ণয় কর।

    (3)

উত্তর ও ব্যাখ্যা

  1. ক)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    ধরি, I=∫1e−x+1dxI = \int \frac{1}{e^{-x} + 1} dx
    =∫11ex+1dx= \int \frac{1}{\frac{1}{e^x} + 1} dx
    =∫exex+1dx= \int \frac{e^x}{e^x + 1} dx

    এখন, ধরি ex+1=ze^x + 1 = z
    ∴exdx=dz\therefore e^x dx = dz

    তাহলে,
    I=∫dzz=ln⁡∣z∣+c=ln⁡(ex+1)+cI = \int \frac{dz}{z} = \ln|z| + c = \ln(e^x + 1) + c

    উত্তর: ln⁡(ex+1)+c\ln(e^x + 1) + c (যেখানে cc একটি সমাকলন ধ্রুবক)।

  2. খ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    উদ্দীপক হতে, f(x)=sin⁡xf(x) = \sin x
    ∴f′(x)=cos⁡x\therefore f'(x) = \cos x

    প্রদত্ত যোগজ,
    I=∫0π2f′(x)[{f(x)}2−16]{f(x)−3}dx=∫0π2cos⁡x(sin⁡2x−16)(sin⁡x−3)dxI = \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \frac{f'(x)}{[\{f(x)\}^2 - 16]\{f(x) - 3\}} dx = \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \frac{\cos x}{(\sin^2 x - 16)(\sin x - 3)} dx

    ধরি, sin⁡x=z\sin x = z
    ∴cos⁡xdx=dz\therefore \cos x dx = dz

    সীমা পরিবর্তন:
    যখন x=0x = 0, তখন z=sin⁡0=0z = \sin 0 = 0
    যখন x=π2x = \frac{\pi}{2}, তখন z=sin⁡π2=1z = \sin \frac{\pi}{2} = 1

    অতএব,
    I=∫01dz(z2−16)(z−3)=∫01dz(z−4)(z+4)(z−3)I = \int_{0}^{1} \frac{dz}{(z^2 - 16)(z - 3)} = \int_{0}^{1} \frac{dz}{(z - 4)(z + 4)(z - 3)}

    আংশিক ভগ্নাংশে প্রকাশ করি:
    1(z−4)(z+4)(z−3)=Az−4+Bz+4+Cz−3\frac{1}{(z - 4)(z + 4)(z - 3)} = \frac{A}{z - 4} + \frac{B}{z + 4} + \frac{C}{z - 3}

    কভার-আপ (Cover-up) পদ্ধতির সাহায্যে:
    A=1(4+4)(4−3)=18×1=18A = \frac{1}{(4 + 4)(4 - 3)} = \frac{1}{8 \times 1} = \frac{1}{8}
    B=1(−4−4)(−4−3)=1(−8)(−7)=156B = \frac{1}{(-4 - 4)(-4 - 3)} = \frac{1}{(-8)(-7)} = \frac{1}{56}
    C=1(3−4)(3+4)=1(−1)(7)=−17C = \frac{1}{(3 - 4)(3 + 4)} = \frac{1}{(-1)(7)} = -\frac{1}{7}

    তাহলে,
    I=∫01[18(z−4)+156(z+4)−17(z−3)]dzI = \int_{0}^{1} \left[ \frac{1}{8(z - 4)} + \frac{1}{56(z + 4)} - \frac{1}{7(z - 3)} \right] dz
    =[18ln⁡∣z−4∣+156ln⁡∣z+4∣−17ln⁡∣z−3∣]01= \left[ \frac{1}{8} \ln|z - 4| + \frac{1}{56} \ln|z + 4| - \frac{1}{7} \ln|z - 3| \right]_0^1

    উর্ধ্বসীমা (z=1z = 1) বসিয়ে:
    18ln⁡∣−3∣+156ln⁡∣5∣−17ln⁡∣−2∣=18ln⁡3+156ln⁡5−17ln⁡2\frac{1}{8} \ln|-3| + \frac{1}{56} \ln|5| - \frac{1}{7} \ln|-2| = \frac{1}{8} \ln 3 + \frac{1}{56} \ln 5 - \frac{1}{7} \ln 2

    নিম্নসীমা (z=0z = 0) বসিয়ে:
    18ln⁡∣−4∣+156ln⁡∣4∣−17ln⁡∣−3∣=18ln⁡4+156ln⁡4−17ln⁡3\frac{1}{8} \ln|-4| + \frac{1}{56} \ln|4| - \frac{1}{7} \ln|-3| = \frac{1}{8} \ln 4 + \frac{1}{56} \ln 4 - \frac{1}{7} \ln 3
    =(18+156)ln⁡4−17ln⁡3=856ln⁡4−17ln⁡3=17ln⁡4−17ln⁡3=27ln⁡2−17ln⁡3= \left(\frac{1}{8} + \frac{1}{56}\right) \ln 4 - \frac{1}{7} \ln 3 = \frac{8}{56} \ln 4 - \frac{1}{7} \ln 3 = \frac{1}{7} \ln 4 - \frac{1}{7} \ln 3 = \frac{2}{7} \ln 2 - \frac{1}{7} \ln 3

    অতএব,
    I=(18ln⁡3+156ln⁡5−17ln⁡2)−(27ln⁡2−17ln⁡3)I = \left( \frac{1}{8} \ln 3 + \frac{1}{56} \ln 5 - \frac{1}{7} \ln 2 \right) - \left( \frac{2}{7} \ln 2 - \frac{1}{7} \ln 3 \right)
    =(18+17)ln⁡3+156ln⁡5−(17+27)ln⁡2= \left( \frac{1}{8} + \frac{1}{7} \right) \ln 3 + \frac{1}{56} \ln 5 - \left( \frac{1}{7} + \frac{2}{7} \right) \ln 2
    =1556ln⁡3+156ln⁡5−37ln⁡2= \frac{15}{56} \ln 3 + \frac{1}{56} \ln 5 - \frac{3}{7} \ln 2
    =156(15ln⁡3+ln⁡5−24ln⁡2)= \frac{1}{56} (15 \ln 3 + \ln 5 - 24 \ln 2)

    উত্তর: 156(15ln⁡3+ln⁡5−24ln⁡2)\frac{1}{56} (15 \ln 3 + \ln 5 - 24 \ln 2)

  3. গ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    উদ্দীপকে প্রদত্ত পরাবৃত্তের সমীকরণ:
    x2=32yx^2 = 32y
      ⟹  x2=4⋅8⋅y\implies x^2 = 4 \cdot 8 \cdot y

    এটি x2=4ayx^2 = 4ay আকারের পরাবৃত্ত, যেখানে a=8a = 8।
    পরাবৃত্তটির শীর্ষবিন্দু (0,0)(0, 0) এবং উপকেন্দ্র S(0,a)=(0,8)S(0, a) = (0, 8)।
    উপকেন্দ্রিক লম্বের সমীকরণ: y=8y = 8

    পরাবৃত্ত ও উপকেন্দ্রিক লম্ব দ্বারা আবদ্ধ ক্ষেত্রের ক্ষেত্রফল:
    ক্ষেত্রটি yy-অক্ষের সাপেক্ষে প্রতিসম।
    অতএব, নির্ণেয় ক্ষেত্রফল =2∫08x dy= 2 \int_{0}^{8} x \, dy

    যেহেতু x2=32yx^2 = 32y, তাই প্রথম চতুর্ভাগে x=32y=42yx = \sqrt{32y} = 4\sqrt{2} \sqrt{y}

    তাহলে ক্ষেত্রফল,
    A=2∫0842y12 dyA = 2 \int_{0}^{8} 4\sqrt{2} y^{\frac{1}{2}} \, dy
    =82[y3232]08= 8\sqrt{2} \left[ \frac{y^{\frac{3}{2}}}{\frac{3}{2}} \right]_{0}^{8}
    =82⋅23[832−0]= 8\sqrt{2} \cdot \frac{2}{3} \left[ 8^{\frac{3}{2}} - 0 \right]
    =1623⋅(22)3= \frac{16\sqrt{2}}{3} \cdot (2\sqrt{2})^3
    =1623⋅(162)= \frac{16\sqrt{2}}{3} \cdot (16\sqrt{2})
    =16×16×23=5123= \frac{16 \times 16 \times 2}{3} = \frac{512}{3} বর্গ একক।

    উত্তর: 5123\frac{512}{3} বর্গ একক।

আরও প্রশ্ন অনুশীলন করতে অ্যাপে যাও

সম্পর্কিত প্রশ্ন