ক) AI-তৈরি নমুনা উত্তর
দেওয়া আছে, A + B + C = π A + B + C = \pi A + B + C = π
⇒ A + B = π − C \Rightarrow A + B = \pi - C ⇒ A + B = π − C
বামপক্ষ = cos 2 A + cos 2 B + cos 2 C + 2 cos A cos B cos C = \cos^2 A + \cos^2 B + \cos^2 C + 2\cos A \cos B \cos C = cos 2 A + cos 2 B + cos 2 C + 2 cos A cos B cos C
= 1 2 [ 2 cos 2 A + 2 cos 2 B ] + cos 2 C + 2 cos A cos B cos C = \frac{1}{2} [2\cos^2 A + 2\cos^2 B] + \cos^2 C + 2\cos A \cos B \cos C = 2 1 [ 2 cos 2 A + 2 cos 2 B ] + cos 2 C + 2 cos A cos B cos C
= 1 2 [ ( 1 + cos 2 A ) + ( 1 + cos 2 B ) ] + cos 2 C + 2 cos A cos B cos C = \frac{1}{2} [(1 + \cos 2A) + (1 + \cos 2B)] + \cos^2 C + 2\cos A \cos B \cos C = 2 1 [( 1 + cos 2 A ) + ( 1 + cos 2 B )] + cos 2 C + 2 cos A cos B cos C
= 1 2 [ 2 + ( cos 2 A + cos 2 B ) ] + cos 2 C + 2 cos A cos B cos C = \frac{1}{2} [2 + (\cos 2A + \cos 2B)] + \cos^2 C + 2\cos A \cos B \cos C = 2 1 [ 2 + ( cos 2 A + cos 2 B )] + cos 2 C + 2 cos A cos B cos C
= 1 + 1 2 [ 2 cos ( A + B ) cos ( A − B ) ] + cos 2 C + 2 cos A cos B cos C = 1 + \frac{1}{2} [2\cos(A+B)\cos(A-B)] + \cos^2 C + 2\cos A \cos B \cos C = 1 + 2 1 [ 2 cos ( A + B ) cos ( A − B )] + cos 2 C + 2 cos A cos B cos C
= 1 + cos ( π − C ) cos ( A − B ) + cos 2 C + 2 cos A cos B cos C = 1 + \cos(\pi - C)\cos(A-B) + \cos^2 C + 2\cos A \cos B \cos C = 1 + cos ( π − C ) cos ( A − B ) + cos 2 C + 2 cos A cos B cos C
= 1 − cos C cos ( A − B ) + cos 2 C + 2 cos A cos B cos C = 1 - \cos C \cos(A-B) + \cos^2 C + 2\cos A \cos B \cos C = 1 − cos C cos ( A − B ) + cos 2 C + 2 cos A cos B cos C
= 1 − cos C [ cos ( A − B ) − cos C ] + 2 cos A cos B cos C = 1 - \cos C [\cos(A-B) - \cos C] + 2\cos A \cos B \cos C = 1 − cos C [ cos ( A − B ) − cos C ] + 2 cos A cos B cos C
= 1 − cos C [ cos ( A − B ) − cos ( π − ( A + B ) ) ] + 2 cos A cos B cos C = 1 - \cos C [\cos(A-B) - \cos(\pi - (A+B))] + 2\cos A \cos B \cos C = 1 − cos C [ cos ( A − B ) − cos ( π − ( A + B ))] + 2 cos A cos B cos C
= 1 − cos C [ cos ( A − B ) + cos ( A + B ) ] + 2 cos A cos B cos C = 1 - \cos C [\cos(A-B) + \cos(A+B)] + 2\cos A \cos B \cos C = 1 − cos C [ cos ( A − B ) + cos ( A + B )] + 2 cos A cos B cos C
= 1 − cos C [ 2 cos A cos B ] + 2 cos A cos B cos C = 1 - \cos C [2\cos A \cos B] + 2\cos A \cos B \cos C = 1 − cos C [ 2 cos A cos B ] + 2 cos A cos B cos C
= 1 − 2 cos A cos B cos C + 2 cos A cos B cos C = 1 - 2\cos A \cos B \cos C + 2\cos A \cos B \cos C = 1 − 2 cos A cos B cos C + 2 cos A cos B cos C
= 1 = = 1 = = 1 = ডানপক্ষ। (প্রমাণিত)
খ) AI-তৈরি নমুনা উত্তর
উদ্দীপক ও চিত্রানুযায়ী,
বৃত্তের ব্যাসার্ধ, r = O A = O B = O C = 2 r = OA = OB = OC = 2 r = O A = O B = O C = 2 একক।
দেওয়া আছে, ∠ A O C = 90 ∘ \angle AOC = 90^\circ ∠ A O C = 9 0 ∘ এবং চিত্রানুযায়ী ∠ A O B = 30 ∘ \angle AOB = 30^\circ ∠ A O B = 3 0 ∘ ।
অতএব, ছায়াঘেরা বৃত্তাংশের জন্য উৎপন্ন কোণ,
θ = ∠ B O C = ∠ A O C − ∠ A O B = 90 ∘ − 30 ∘ = 60 ∘ = π 3 \theta = \angle BOC = \angle AOC - \angle AOB = 90^\circ - 30^\circ = 60^\circ = \frac{\pi}{3} θ = ∠ B O C = ∠ A O C − ∠ A O B = 9 0 ∘ − 3 0 ∘ = 6 0 ∘ = 3 π রেডিয়ান।
ছায়াঘেরা অংশটি হলো বৃত্তকলা O B C OBC O B C এবং ত্রিভুজ Δ O B C \Delta OBC Δ O B C -এর মধ্যবর্তী বৃত্তাংশ ক্ষেত্রফল।
বৃত্তকলা O B C OBC O B C -এর ক্ষেত্রফল = 1 2 r 2 θ = \frac{1}{2} r^2 \theta = 2 1 r 2 θ
= 1 2 × 2 2 × π 3 = 2 π 3 = \frac{1}{2} \times 2^2 \times \frac{\pi}{3} = \frac{2\pi}{3} = 2 1 × 2 2 × 3 π = 3 2 π বর্গ একক।
Δ O B C \Delta OBC Δ O B C -এর ক্ষেত্রফল = 1 2 × O B × O C × sin ( ∠ B O C ) = \frac{1}{2} \times OB \times OC \times \sin(\angle BOC) = 2 1 × O B × O C × sin ( ∠ B O C )
= 1 2 × 2 × 2 × sin 60 ∘ = 2 × 3 2 = 3 = \frac{1}{2} \times 2 \times 2 \times \sin 60^\circ = 2 \times \frac{\sqrt{3}}{2} = \sqrt{3} = 2 1 × 2 × 2 × sin 6 0 ∘ = 2 × 2 3 = 3 বর্গ একক।
অতএব, ছায়াঘেরা অংশের ক্ষেত্রফল = বৃত্তকলা O B C -এর ক্ষেত্রফল − ত্রিভুজ O B C -এর ক্ষেত্রফল = \text{বৃত্তকলা } OBC\text{-এর ক্ষেত্রফল} - \text{ত্রিভুজ } OBC\text{-এর ক্ষেত্রফল} = বৃত্তকলা O B C - এর ক্ষেত্রফল − ত্রিভুজ O B C - এর ক্ষেত্রফল
= ( 2 π 3 − 3 ) = \left(\frac{2\pi}{3} - \sqrt{3}\right) = ( 3 2 π − 3 ) বর্গ একক
≈ 2.0944 − 1.7321 = 0.362 \approx 2.0944 - 1.7321 = 0.362 ≈ 2.0944 − 1.7321 = 0.362 বর্গ একক (প্রায়)।
গ) AI-তৈরি নমুনা উত্তর
দেওয়া আছে, P = tan θ tan 2 θ tan 5 θ P = \tan \theta \tan 2\theta \tan 5\theta P = tan θ tan 2 θ tan 5 θ
এবং θ = 40 ∘ \theta = 40^\circ θ = 4 0 ∘
অতএব,
P = tan 40 ∘ tan 80 ∘ tan 200 ∘ P = \tan 40^\circ \tan 80^\circ \tan 200^\circ P = tan 4 0 ∘ tan 8 0 ∘ tan 20 0 ∘
আমরা জানি, tan 200 ∘ = tan ( 180 ∘ + 20 ∘ ) = tan 20 ∘ \tan 200^\circ = \tan(180^\circ + 20^\circ) = \tan 20^\circ tan 20 0 ∘ = tan ( 18 0 ∘ + 2 0 ∘ ) = tan 2 0 ∘
সুতরাং,
P = tan 20 ∘ tan 40 ∘ tan 80 ∘ P = \tan 20^\circ \tan 40^\circ \tan 80^\circ P = tan 2 0 ∘ tan 4 0 ∘ tan 8 0 ∘
= sin 20 ∘ sin 40 ∘ sin 80 ∘ cos 20 ∘ cos 40 ∘ cos 80 ∘ = \frac{\sin 20^\circ \sin 40^\circ \sin 80^\circ}{\cos 20^\circ \cos 40^\circ \cos 80^\circ} = c o s 2 0 ∘ c o s 4 0 ∘ c o s 8 0 ∘ s i n 2 0 ∘ s i n 4 0 ∘ s i n 8 0 ∘
লবের মান নির্ণয়:
sin 20 ∘ sin 40 ∘ sin 80 ∘ = 1 2 [ 2 sin 40 ∘ sin 20 ∘ ] sin 80 ∘ \sin 20^\circ \sin 40^\circ \sin 80^\circ = \frac{1}{2} [2\sin 40^\circ \sin 20^\circ] \sin 80^\circ sin 2 0 ∘ sin 4 0 ∘ sin 8 0 ∘ = 2 1 [ 2 sin 4 0 ∘ sin 2 0 ∘ ] sin 8 0 ∘
= 1 2 [ cos ( 40 ∘ − 20 ∘ ) − cos ( 40 ∘ + 20 ∘ ) ] sin 80 ∘ = \frac{1}{2} [\cos(40^\circ - 20^\circ) - \cos(40^\circ + 20^\circ)] \sin 80^\circ = 2 1 [ cos ( 4 0 ∘ − 2 0 ∘ ) − cos ( 4 0 ∘ + 2 0 ∘ )] sin 8 0 ∘
= 1 2 [ cos 20 ∘ − cos 60 ∘ ] sin 80 ∘ = \frac{1}{2} [\cos 20^\circ - \cos 60^\circ] \sin 80^\circ = 2 1 [ cos 2 0 ∘ − cos 6 0 ∘ ] sin 8 0 ∘
= 1 2 [ cos 20 ∘ − 1 2 ] sin 80 ∘ = \frac{1}{2} \left[\cos 20^\circ - \frac{1}{2}\right] \sin 80^\circ = 2 1 [ cos 2 0 ∘ − 2 1 ] sin 8 0 ∘
= 1 4 [ 2 cos 20 ∘ sin 80 ∘ − sin 80 ∘ ] = \frac{1}{4} [2\cos 20^\circ \sin 80^\circ - \sin 80^\circ] = 4 1 [ 2 cos 2 0 ∘ sin 8 0 ∘ − sin 8 0 ∘ ]
= 1 4 [ sin ( 80 ∘ + 20 ∘ ) + sin ( 80 ∘ − 20 ∘ ) − sin 80 ∘ ] = \frac{1}{4} [\sin(80^\circ + 20^\circ) + \sin(80^\circ - 20^\circ) - \sin 80^\circ] = 4 1 [ sin ( 8 0 ∘ + 2 0 ∘ ) + sin ( 8 0 ∘ − 2 0 ∘ ) − sin 8 0 ∘ ]
= 1 4 [ sin 100 ∘ + sin 60 ∘ − sin 80 ∘ ] = \frac{1}{4} [\sin 100^\circ + \sin 60^\circ - \sin 80^\circ] = 4 1 [ sin 10 0 ∘ + sin 6 0 ∘ − sin 8 0 ∘ ]
যেহেতু sin 100 ∘ = sin ( 180 ∘ − 80 ∘ ) = sin 80 ∘ \sin 100^\circ = \sin(180^\circ - 80^\circ) = \sin 80^\circ sin 10 0 ∘ = sin ( 18 0 ∘ − 8 0 ∘ ) = sin 8 0 ∘ , তাই:
= 1 4 [ sin 80 ∘ + 3 2 − sin 80 ∘ ] = 3 8 = \frac{1}{4} [\sin 80^\circ + \frac{\sqrt{3}}{2} - \sin 80^\circ] = \frac{\sqrt{3}}{8} = 4 1 [ sin 8 0 ∘ + 2 3 − sin 8 0 ∘ ] = 8 3
হরের মান নির্ণয়:
cos 20 ∘ cos 40 ∘ cos 80 ∘ = 1 2 [ 2 cos 40 ∘ cos 20 ∘ ] cos 80 ∘ \cos 20^\circ \cos 40^\circ \cos 80^\circ = \frac{1}{2} [2\cos 40^\circ \cos 20^\circ] \cos 80^\circ cos 2 0 ∘ cos 4 0 ∘ cos 8 0 ∘ = 2 1 [ 2 cos 4 0 ∘ cos 2 0 ∘ ] cos 8 0 ∘
= 1 2 [ cos 60 ∘ + cos 20 ∘ ] cos 80 ∘ = \frac{1}{2} [\cos 60^\circ + \cos 20^\circ] \cos 80^\circ = 2 1 [ cos 6 0 ∘ + cos 2 0 ∘ ] cos 8 0 ∘
= 1 2 [ 1 2 + cos 20 ∘ ] cos 80 ∘ = \frac{1}{2} \left[\frac{1}{2} + \cos 20^\circ\right] \cos 80^\circ = 2 1 [ 2 1 + cos 2 0 ∘ ] cos 8 0 ∘
= 1 4 [ cos 80 ∘ + 2 cos 80 ∘ cos 20 ∘ ] = \frac{1}{4} [\cos 80^\circ + 2\cos 80^\circ \cos 20^\circ] = 4 1 [ cos 8 0 ∘ + 2 cos 8 0 ∘ cos 2 0 ∘ ]
= 1 4 [ cos 80 ∘ + cos 100 ∘ + cos 60 ∘ ] = \frac{1}{4} [\cos 80^\circ + \cos 100^\circ + \cos 60^\circ] = 4 1 [ cos 8 0 ∘ + cos 10 0 ∘ + cos 6 0 ∘ ]
যেহেতু cos 100 ∘ = cos ( 180 ∘ − 80 ∘ ) = − cos 80 ∘ \cos 100^\circ = \cos(180^\circ - 80^\circ) = -\cos 80^\circ cos 10 0 ∘ = cos ( 18 0 ∘ − 8 0 ∘ ) = − cos 8 0 ∘ , তাই:
= 1 4 [ cos 80 ∘ − cos 80 ∘ + 1 2 ] = 1 8 = \frac{1}{4} [\cos 80^\circ - \cos 80^\circ + \frac{1}{2}] = \frac{1}{8} = 4 1 [ cos 8 0 ∘ − cos 8 0 ∘ + 2 1 ] = 8 1
অতএব,
P = 3 8 1 8 = 3 P = \frac{\frac{\sqrt{3}}{8}}{\frac{1}{8}} = \sqrt{3} P = 8 1 8 3 = 3 (প্রমাণিত)।