উচ্চতর গণিত ১ম পত্র • Rajshahi Board • রাজশাহী বোর্ড ২০২১

উচ্চতর গণিত ১ম পত্র প্রশ্ন

f(x)=sin⁡x−cos⁡x f(x) = \sin x - \cos x
g(x)=x4 g(x) = x^{4}

  1. ক)

    ∫{f(x)}2dx \int {f(x)}^{2}dx নির্ণয় কর।

    (2)
  2. খ)

    ∫1−f(x)1+f(x)dx \int \frac{1 - f(x)}{1 + f(x)} dx নির্ণয় কর।

    (4)
  3. গ)

    প্রমাণ কর, ∫0π4g(cos⁡θ)dθ=3π32+14 \int_{0}^{\frac{\pi}{4}} g(\cos \theta) d\theta = \frac{3\pi}{32} + \frac{1}{4}

    (4)

উত্তর ও ব্যাখ্যা

  1. ক)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে, f(x)=sin⁡x−cos⁡xf(x) = \sin x - \cos x
    ∫{f(x)}2dx=∫(sin⁡x−cos⁡x)2dx\int \{f(x)\}^2 dx = \int (\sin x - \cos x)^2 dx
    =∫(sin⁡2x−2sin⁡xcos⁡x+cos⁡2x)dx= \int (\sin^2 x - 2\sin x \cos x + \cos^2 x) dx
    =∫(1−sin⁡2x)dx= \int (1 - \sin 2x) dx
    =x−(−cos⁡2x2)+c= x - \left(-\frac{\cos 2x}{2}\right) + c
    =x+12cos⁡2x+c= x + \frac{1}{2}\cos 2x + c, যেখানে cc একটি সমাকলন ধ্রুবক।

  2. খ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    I=∫1−f(x)1+f(x)dx=∫1−(sin⁡x−cos⁡x)1+(sin⁡x−cos⁡x)dxI = \int \frac{1 - f(x)}{1 + f(x)} dx = \int \frac{1 - (\sin x - \cos x)}{1 + (\sin x - \cos x)} dx
    =∫(1+cos⁡x)−sin⁡x(1−cos⁡x)+sin⁡xdx= \int \frac{(1 + \cos x) - \sin x}{(1 - \cos x) + \sin x} dx

    আমরা জানি, 1+cos⁡x=2cos⁡2x21 + \cos x = 2\cos^2\frac{x}{2}, 1−cos⁡x=2sin⁡2x21 - \cos x = 2\sin^2\frac{x}{2}, এবং sin⁡x=2sin⁡x2cos⁡x2\sin x = 2\sin\frac{x}{2}\cos\frac{x}{2}।
    লব ও হরকে রূপান্তর করে:
    =∫2cos⁡2x2−2sin⁡x2cos⁡x22sin⁡2x2+2sin⁡x2cos⁡x2dx= \int \frac{2\cos^2\frac{x}{2} - 2\sin\frac{x}{2}\cos\frac{x}{2}}{2\sin^2\frac{x}{2} + 2\sin\frac{x}{2}\cos\frac{x}{2}} dx
    =∫2cos⁡x2(cos⁡x2−sin⁡x2)2sin⁡x2(sin⁡x2+cos⁡x2)dx= \int \frac{2\cos\frac{x}{2}\left(\cos\frac{x}{2} - \sin\frac{x}{2}\right)}{2\sin\frac{x}{2}\left(\sin\frac{x}{2} + \cos\frac{x}{2}\right)} dx
    =∫cot⁡x2⋅cos⁡x2−sin⁡x2cos⁡x2+sin⁡x2dx= \int \cot\frac{x}{2} \cdot \frac{\cos\frac{x}{2} - \sin\frac{x}{2}}{\cos\frac{x}{2} + \sin\frac{x}{2}} dx

    বিকল্পভাবে, হর ও লবকে 2\sqrt{2} আকারে নিয়ে অথবা t=tan⁡(x/2)t = \tan(x/2) ধরেও সমাধান করা যায়:
    1+sin⁡x−cos⁡x=01 + \sin x - \cos x = 0-এর সাধারণ সমাকলন নির্ণয়ে:
    ধরি I=∫1−sin⁡x+cos⁡x1+sin⁡x−cos⁡xdxI = \int \frac{1 - \sin x + \cos x}{1 + \sin x - \cos x} dx
    লবকে হরের সাপেক্ষে প্রকাশ করে:
    লব =A(হর)+Bddx(হর)+C= A (\text{হর}) + B \frac{d}{dx}(\text{হর}) + C
    1−sin⁡x+cos⁡x=A(1+sin⁡x−cos⁡x)+B(cos⁡x+sin⁡x)+C1 - \sin x + \cos x = A(1 + \sin x - \cos x) + B(\cos x + \sin x) + C
      ⟹  1−sin⁡x+cos⁡x=(A+C)+sin⁡x(A+B)+cos⁡x(−A+B)\implies 1 - \sin x + \cos x = (A + C) + \sin x(A + B) + \cos x(-A + B)
    সহগ সমীকৃত করে পাই:
    A+B=−1A + B = -1
    −A+B=1  ⟹  B−A=1-A + B = 1 \implies B - A = 1
    যোগ করে: 2B=0  ⟹  B=02B = 0 \implies B = 0
    অতএব A=−1A = -1
    ধ্রুবক পদ: A+C=1  ⟹  −1+C=1  ⟹  C=2A + C = 1 \implies -1 + C = 1 \implies C = 2

    অতএব,
    I=∫(−1+21+sin⁡x−cos⁡x)dx=−x+2∫dx1+sin⁡x−cos⁡xI = \int \left( -1 + \frac{2}{1 + \sin x - \cos x} \right) dx = -x + 2 \int \frac{dx}{1 + \sin x - \cos x}

    এখন, ∫dx1+sin⁡x−cos⁡x\int \frac{dx}{1 + \sin x - \cos x} নির্ণয় করতে t=tan⁡x2t = \tan\frac{x}{2} বসাই, ফলে dx=2dt1+t2dx = \frac{2dt}{1+t^2}, sin⁡x=2t1+t2\sin x = \frac{2t}{1+t^2}, cos⁡x=1−t21+t2\cos x = \frac{1-t^2}{1+t^2}:
    ∫2dt1+t21+2t1+t2−1−t21+t2=∫2dt1+t2+2t−1+t2=∫2dt2t2+2t=∫dtt(t+1)\int \frac{\frac{2dt}{1+t^2}}{1 + \frac{2t}{1+t^2} - \frac{1-t^2}{1+t^2}} = \int \frac{2dt}{1+t^2 + 2t - 1 + t^2} = \int \frac{2dt}{2t^2 + 2t} = \int \frac{dt}{t(t+1)}
    =∫(1t−1t+1)dt=ln⁡∣t∣−ln⁡∣t+1∣=ln⁡∣tt+1∣= \int \left(\frac{1}{t} - \frac{1}{t+1}\right) dt = \ln|t| - \ln|t+1| = \ln\left|\frac{t}{t+1}\right|
    =ln⁡∣tan⁡(x/2)tan⁡(x/2)+1∣= \ln\left|\frac{\tan(x/2)}{\tan(x/2) + 1}\right|

    অতএব,
    I=−x+2ln⁡∣tan⁡(x/2)1+tan⁡(x/2)∣+cI = -x + 2\ln\left|\frac{\tan(x/2)}{1 + \tan(x/2)}\right| + c।

  3. গ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে, g(x)=x4g(x) = x^4
    ∴g(cos⁡θ)=cos⁡4θ\therefore g(\cos\theta) = \cos^4\theta

    বামপক্ষ =∫0π/4cos⁡4θ dθ= \int_0^{\pi/4} \cos^4\theta \, d\theta
    আমরা জানি, cos⁡4θ=(cos⁡2θ)2=(1+cos⁡2θ2)2\cos^4\theta = (\cos^2\theta)^2 = \left(\frac{1 + \cos 2\theta}{2}\right)^2
    =14(1+2cos⁡2θ+cos⁡22θ)= \frac{1}{4} (1 + 2\cos 2\theta + \cos^2 2\theta)
    =14(1+2cos⁡2θ+1+cos⁡4θ2)= \frac{1}{4} \left(1 + 2\cos 2\theta + \frac{1 + \cos 4\theta}{2}\right)
    =18(2+4cos⁡2θ+1+cos⁡4θ)= \frac{1}{8} (2 + 4\cos 2\theta + 1 + \cos 4\theta)
    =18(3+4cos⁡2θ+cos⁡4θ)= \frac{1}{8} (3 + 4\cos 2\theta + \cos 4\theta)

    এখন নির্দিষ্ট যোগজ নির্ণয় করি:
    ∫0π/4cos⁡4θ dθ=18∫0π/4(3+4cos⁡2θ+cos⁡4θ) dθ\int_0^{\pi/4} \cos^4\theta \, d\theta = \frac{1}{8} \int_0^{\pi/4} (3 + 4\cos 2\theta + \cos 4\theta) \, d\theta
    =18[3θ+4⋅sin⁡2θ2+sin⁡4θ4]0π/4= \frac{1}{8} \left[ 3\theta + 4\cdot\frac{\sin 2\theta}{2} + \frac{\sin 4\theta}{4} \right]_0^{\pi/4}
    =18[3θ+2sin⁡2θ+14sin⁡4θ]0π/4= \frac{1}{8} \left[ 3\theta + 2\sin 2\theta + \frac{1}{4}\sin 4\theta \right]_0^{\pi/4}
    =18[(3⋅π4+2sin⁡π2+14sin⁡π)−(0+0+0)]= \frac{1}{8} \left[ \left(3 \cdot \frac{\pi}{4} + 2\sin\frac{\pi}{2} + \frac{1}{4}\sin\pi\right) - (0 + 0 + 0) \right]
    =18(3π4+2(1)+0)= \frac{1}{8} \left( \frac{3\pi}{4} + 2(1) + 0 \right)
    =18(3π4+2)= \frac{1}{8} \left( \frac{3\pi}{4} + 2 \right)
    =3π32+28= \frac{3\pi}{32} + \frac{2}{8}
    =3π32+14= \frac{3\pi}{32} + \frac{1}{4} = ডানপক্ষ (প্রমাণিত)।

আরও প্রশ্ন অনুশীলন করতে অ্যাপে যাও

সম্পর্কিত প্রশ্ন