উচ্চতর গণিত ১ম পত্র • Jashore Board • যশোর বোর্ড ২০২১

উচ্চতর গণিত ১ম পত্র প্রশ্ন

দৃশ্যকল্প: f(x)=x216−x2,g(x)=y2−8xf(x) = x^2 \sqrt{16-x^2}, g(x) = y^2 - 8x এবং h(x)=x2−8yh(x) = x^2 - 8y.

  1. ক)

    ∫xln⁡2xdx\int x \ln 2x dx নির্ণয় কর।

    (2)
  2. খ)

    ∫−22f(x)dx\int_{-2}^{2} f(x) dx এর মান নির্ণয় কর।

    (4)
  3. গ)

    g(x)=0g(x) = 0 এবং h(x)=0h(x) = 0 বক্ররেখা দ্বারা আবদ্ধ ক্ষেত্রের ক্ষেত্রফল নির্ণয় কর।

    (4)

উত্তর ও ব্যাখ্যা

  1. ক)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    লিবে পদ্ধতি (Integration by parts) প্রয়োগ করে পাই:
    ∫xln⁡2x dx=ln⁡2x∫x dx−∫(ddx(ln⁡2x)∫x dx)dx\int x \ln 2x \, dx = \ln 2x \int x \, dx - \int \left( \frac{d}{dx}(\ln 2x) \int x \, dx \right) dx
    =ln⁡2x⋅x22−∫(12x⋅2⋅x22)dx= \ln 2x \cdot \frac{x^2}{2} - \int \left( \frac{1}{2x} \cdot 2 \cdot \frac{x^2}{2} \right) dx
    =x22ln⁡2x−∫x2 dx= \frac{x^2}{2} \ln 2x - \int \frac{x}{2} \, dx
    =x22ln⁡2x−x24+c= \frac{x^2}{2} \ln 2x - \frac{x^2}{4} + c
    =x24(2ln⁡2x−1)+c= \frac{x^2}{4} (2\ln 2x - 1) + c
    (যেখানে cc একটি যোগজীকরণ ধ্রুবক)।

  2. খ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে, f(x)=x216−x2f(x) = x^2\sqrt{16 - x^2}
    যেহেতু f(−x)=(−x)216−(−x)2=x216−x2=f(x)f(-x) = (-x)^2\sqrt{16 - (-x)^2} = x^2\sqrt{16 - x^2} = f(x), তাই f(x)f(x) একটি যুগল (even) ফাংশন।

    সুতরাং,
    I=∫−22f(x)dx=2∫02x216−x2 dxI = \int_{-2}^{2} f(x) dx = 2 \int_{0}^{2} x^2\sqrt{16 - x^2} \, dx

    ধরি, x=4sin⁡θ  ⟹  dx=4cos⁡θ dθx = 4\sin\theta \implies dx = 4\cos\theta \, d\theta
    যখন x=0x = 0, তখন θ=0\theta = 0
    যখন x=2x = 2, তখন 2=4sin⁡θ  ⟹  sin⁡θ=12  ⟹  θ=π62 = 4\sin\theta \implies \sin\theta = \frac{1}{2} \implies \theta = \frac{\pi}{6}

    অতএব,
    I=2∫0π6(16sin⁡2θ)16−16sin⁡2θ⋅(4cos⁡θ dθ)I = 2 \int_{0}^{\frac{\pi}{6}} (16\sin^2\theta) \sqrt{16 - 16\sin^2\theta} \cdot (4\cos\theta \, d\theta)
    =2∫0π616sin⁡2θ⋅(4cos⁡θ)⋅(4cos⁡θ dθ)= 2 \int_{0}^{\frac{\pi}{6}} 16\sin^2\theta \cdot (4\cos\theta) \cdot (4\cos\theta \, d\theta)
    =2×256∫0π6sin⁡2θcos⁡2θ dθ=512∫0π614(2sin⁡θcos⁡θ)2dθ= 2 \times 256 \int_{0}^{\frac{\pi}{6}} \sin^2\theta \cos^2\theta \, d\theta = 512 \int_{0}^{\frac{\pi}{6}} \frac{1}{4}(2\sin\theta\cos\theta)^2 d\theta
    =128∫0π6sin⁡22θ dθ=128∫0π61−cos⁡4θ2 dθ= 128 \int_{0}^{\frac{\pi}{6}} \sin^2 2\theta \, d\theta = 128 \int_{0}^{\frac{\pi}{6}} \frac{1 - \cos 4\theta}{2} \, d\theta
    =64[θ−sin⁡4θ4]0π6= 64 \left[ \theta - \frac{\sin 4\theta}{4} \right]_{0}^{\frac{\pi}{6}}
    =64(π6−sin⁡(2π/3)4)=64(π6−324)= 64 \left( \frac{\pi}{6} - \frac{\sin(2\pi/3)}{4} \right) = 64 \left( \frac{\pi}{6} - \frac{\frac{\sqrt{3}}{2}}{4} \right)
    =64(π6−38)=32π3−83= 64 \left( \frac{\pi}{6} - \frac{\sqrt{3}}{8} \right) = \frac{32\pi}{3} - 8\sqrt{3}

    অতএব, নির্ণেয় মান 32π3−83\frac{32\pi}{3} - 8\sqrt{3}।

  3. গ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে,
    g(x)=y2−8x=0  ⟹  y2=8xg(x) = y^2 - 8x = 0 \implies y^2 = 8x ...(i)
    h(x)=x2−8y=0  ⟹  x2=8y  ⟹  y=x28h(x) = x^2 - 8y = 0 \implies x^2 = 8y \implies y = \frac{x^2}{8} ...(ii)

    (ii) নং হতে yy-এর মান (i) নং-এ বসিয়ে পাই:
    (x28)2=8x  ⟹  x464=8x  ⟹  x4=512x\left(\frac{x^2}{8}\right)^2 = 8x \implies \frac{x^4}{64} = 8x \implies x^4 = 512x
      ⟹  x(x3−512)=0\implies x(x^3 - 512) = 0
      ⟹  x=0অথবাx3=512=83  ⟹  x=8\implies x = 0 \quad \text{অথবা} \quad x^3 = 512 = 8^3 \implies x = 8

    অতএব, পরাবৃত্তদ্বয়ের ছেদবিন্দুদ্বয়ের ভুজ x=0x = 0 এবং x=8x = 8।

    সুতরাং, পরাবৃত্তদ্বয় দ্বারা আবদ্ধ ক্ষেত্রের ক্ষেত্রফল:
    A=∫08(y1−y2) dx=∫08(8x−x28)dxA = \int_{0}^{8} (y_1 - y_2) \, dx = \int_{0}^{8} \left( \sqrt{8x} - \frac{x^2}{8} \right) dx
    =∫08(22⋅x1/2−18x2)dx= \int_{0}^{8} \left( 2\sqrt{2} \cdot x^{1/2} - \frac{1}{8}x^2 \right) dx
    =[22⋅x3/232−18⋅x33]08= \left[ 2\sqrt{2} \cdot \frac{x^{3/2}}{\frac{3}{2}} - \frac{1}{8} \cdot \frac{x^3}{3} \right]_{0}^{8}
    =[423⋅83/2−124⋅83]−[0]= \left[ \frac{4\sqrt{2}}{3} \cdot 8^{3/2} - \frac{1}{24} \cdot 8^3 \right] - [0]

    যেহেতু 83/2=(8)3=(22)3=1628^{3/2} = (\sqrt{8})^3 = (2\sqrt{2})^3 = 16\sqrt{2}:
    A=423⋅162−51224A = \frac{4\sqrt{2}}{3} \cdot 16\sqrt{2} - \frac{512}{24}
    =4⋅16⋅23−643=1283−643=643 বর্গ একক।= \frac{4 \cdot 16 \cdot 2}{3} - \frac{64}{3} = \frac{128}{3} - \frac{64}{3} = \frac{64}{3} \text{ বর্গ একক।}

    অতএব, আবদ্ধ ক্ষেত্রের ক্ষেত্রফল 643\frac{64}{3} বর্গ একক।

আরও প্রশ্ন অনুশীলন করতে অ্যাপে যাও

সম্পর্কিত প্রশ্ন