উচ্চতর গণিত ১ম পত্র • Dinajpur Board • দিনাজপুর বোর্ড ২০২২

উচ্চতর গণিত ১ম পত্র প্রশ্ন

f(x)=sin⁡x f(x) = \sin x এবং g(x)=4x3+3x2−6x+30 g(x) = 4x^3 + 3x^2 - 6x + 30 দুটি ফাংশন।

  1. ক)

    lim⁡x→02e−sin⁡x−2sin⁡x \lim_{x \to 0} \frac{2e^{-\sin x} - 2}{\sin x} এর মান নির্ণয় কর।

    (2)
  2. খ)

    মূল নিয়মে x-এর সাপেক্ষে f(π2−2x)f(2x) \frac{f(\frac{\pi}{2} - 2x)}{f(2x)} এর অন্তরজ নির্ণয় কর।

    (4)
  3. গ)

    g(x) g(x) এর চরম মানসমূহ নির্ণয় কর।

    (4)

উত্তর ও ব্যাখ্যা

  1. ক)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    প্রদত্ত রাশি:
    lim⁡x→02e−sin⁡x−2sin⁡x\lim_{x \to 0} \frac{2e^{-\sin x} - 2}{\sin x}
    =2lim⁡x→0e−sin⁡x−1sin⁡x= 2 \lim_{x \to 0} \frac{e^{-\sin x} - 1}{\sin x}
    ধরি, u=−sin⁡xu = -\sin x
    যখন x→0x \to 0, তখন u→0u \to 0
    =2lim⁡u→0eu−1−u= 2 \lim_{u \to 0} \frac{e^u - 1}{-u}
    =−2lim⁡u→0eu−1u= -2 \lim_{u \to 0} \frac{e^u - 1}{u}
    =−2×1=−2= -2 \times 1 = -2
    অতএব, নির্ণেয় মান −2-2।

  2. খ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে, f(x)=sin⁡xf(x) = \sin x
    ∴f(π2−2x)f(2x)=sin⁡(π2−2x)sin⁡(2x)=cos⁡2xsin⁡2x=cot⁡2x\therefore \frac{f\left(\frac{\pi}{2} - 2x\right)}{f(2x)} = \frac{\sin\left(\frac{\pi}{2} - 2x\right)}{\sin(2x)} = \frac{\cos 2x}{\sin 2x} = \cot 2x

    ধরি, F(x)=cot⁡2xF(x) = \cot 2x
    ∴F(x+h)=cot⁡(2x+2h)\therefore F(x + h) = \cot(2x + 2h)

    মূল নিয়মে অন্তরজের সংজ্ঞানুসারে,
    ddx[F(x)]=lim⁡h→0F(x+h)−F(x)h\frac{d}{dx}[F(x)] = \lim_{h \to 0} \frac{F(x+h) - F(x)}{h}
    =lim⁡h→0cot⁡(2x+2h)−cot⁡2xh= \lim_{h \to 0} \frac{\cot(2x + 2h) - \cot 2x}{h}
    =lim⁡h→01h[cos⁡(2x+2h)sin⁡(2x+2h)−cos⁡2xsin⁡2x]= \lim_{h \to 0} \frac{1}{h} \left[ \frac{\cos(2x + 2h)}{\sin(2x + 2h)} - \frac{\cos 2x}{\sin 2x} \right]
    =lim⁡h→0sin⁡2xcos⁡(2x+2h)−cos⁡2xsin⁡(2x+2h)hsin⁡(2x+2h)sin⁡2x= \lim_{h \to 0} \frac{\sin 2x \cos(2x + 2h) - \cos 2x \sin(2x + 2h)}{h \sin(2x + 2h) \sin 2x}
    =lim⁡h→0sin⁡(2x−(2x+2h))hsin⁡(2x+2h)sin⁡2x= \lim_{h \to 0} \frac{\sin(2x - (2x + 2h))}{h \sin(2x + 2h) \sin 2x}
    =lim⁡h→0sin⁡(−2h)hsin⁡(2x+2h)sin⁡2x= \lim_{h \to 0} \frac{\sin(-2h)}{h \sin(2x + 2h) \sin 2x}
    =lim⁡h→0(−sin⁡2h2h×2×1sin⁡(2x+2h)sin⁡2x)= \lim_{h \to 0} \left( -\frac{\sin 2h}{2h} \times 2 \times \frac{1}{\sin(2x + 2h) \sin 2x} \right)
    =−1×2×1sin⁡2x⋅sin⁡2x= -1 \times 2 \times \frac{1}{\sin 2x \cdot \sin 2x}
    =−2csc⁡22x= -2 \csc^2 2x

    অতএব, নির্ণেয় অন্তরজ −2csc⁡22x-2 \csc^2 2x।

  3. গ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে,
    g(x)=4x3+3x2−6x+30g(x) = 4x^3 + 3x^2 - 6x + 30

    xx-এর সাপেক্ষে পরপর দুবার অন্তরীকরণ করে পাই,
    g′(x)=12x2+6x−6g'(x) = 12x^2 + 6x - 6
    g′′(x)=24x+6g''(x) = 24x + 6

    চরম মানের জন্য, g′(x)=0g'(x) = 0
      ⟹  12x2+6x−6=0\implies 12x^2 + 6x - 6 = 0
      ⟹  6(2x2+x−1)=0\implies 6(2x^2 + x - 1) = 0
      ⟹  2x2+2x−x−1=0\implies 2x^2 + 2x - x - 1 = 0
      ⟹  2x(x+1)−1(x+1)=0\implies 2x(x + 1) - 1(x + 1) = 0
      ⟹  (x+1)(2x−1)=0\implies (x + 1)(2x - 1) = 0
    ∴x=−1,12\therefore x = -1, \frac{1}{2}

    যখন x=−1x = -1:
    g′′(−1)=24(−1)+6=−18<0g''(-1) = 24(-1) + 6 = -18 < 0
    সুতরাং, x=−1x = -1-এ ফাংশনটির সর্বোচ্চ বা গুরুমান বিদ্যমান।
    ∴\therefore গুরুমান =g(−1)=4(−1)3+3(−1)2−6(−1)+30= g(-1) = 4(-1)^3 + 3(-1)^2 - 6(-1) + 30
    =−4+3+6+30=35= -4 + 3 + 6 + 30 = 35

    যখন x=12x = \frac{1}{2}:
    g′′(12)=24(12)+6=12+6=18>0g''\left(\frac{1}{2}\right) = 24\left(\frac{1}{2}\right) + 6 = 12 + 6 = 18 > 0
    সুতরাং, x=12x = \frac{1}{2}-এ ফাংশনটির সর্বনিম্ন বা লঘুমান বিদ্যমান।
    ∴\therefore লঘুমান =g(12)=4(12)3+3(12)2−6(12)+30= g\left(\frac{1}{2}\right) = 4\left(\frac{1}{2}\right)^3 + 3\left(\frac{1}{2}\right)^2 - 6\left(\frac{1}{2}\right) + 30
    =4(18)+3(14)−3+30= 4\left(\frac{1}{8}\right) + 3\left(\frac{1}{4}\right) - 3 + 30
    =12+34+27=2+3+1084=1134=28.25= \frac{1}{2} + \frac{3}{4} + 27 = \frac{2 + 3 + 108}{4} = \frac{113}{4} = 28.25

    অতএব, চরম মানসমূহ:
    গুরুমান =35= 35 এবং লঘুমান =1134= \frac{113}{4} বা 28.2528.25।

আরও প্রশ্ন অনুশীলন করতে অ্যাপে যাও

সম্পর্কিত প্রশ্ন