ক) AI-তৈরি নমুনা উত্তর
আমরা জানি, দুটি বল P P P ও Q Q Q এর মধ্যবর্তী কোণ α \alpha α হলে তাদের লব্ধি R R R এর মান:
R 2 = P 2 + Q 2 + 2 P Q cos α R^2 = P^2 + Q^2 + 2PQ \cos \alpha R 2 = P 2 + Q 2 + 2 P Q cos α
এখানে দেওয়া আছে, P = Q P = Q P = Q , R = 3 3 N R = 3\sqrt{3}\text{ N} R = 3 3 N এবং α = 60 ∘ \alpha = 60^\circ α = 6 0 ∘ ।
সুতরাং,
( 3 3 ) 2 = P 2 + P 2 + 2 ⋅ P ⋅ P cos 60 ∘ (3\sqrt{3})^2 = P^2 + P^2 + 2 \cdot P \cdot P \cos 60^\circ ( 3 3 ) 2 = P 2 + P 2 + 2 ⋅ P ⋅ P cos 6 0 ∘
⇒ 27 = 2 P 2 + 2 P 2 ⋅ 1 2 \Rightarrow 27 = 2P^2 + 2P^2 \cdot \frac{1}{2} ⇒ 27 = 2 P 2 + 2 P 2 ⋅ 2 1
⇒ 27 = 3 P 2 \Rightarrow 27 = 3P^2 ⇒ 27 = 3 P 2
⇒ P 2 = 9 \Rightarrow P^2 = 9 ⇒ P 2 = 9
⇒ P = 3 N \Rightarrow P = 3\text{ N} ⇒ P = 3 N
অতএব, সমান বলদ্বয়ের মান P = Q = 3 N P = Q = 3\text{ N} P = Q = 3 N ।
খ) AI-তৈরি নমুনা উত্তর
চিত্র-১ হতে পাই,
বলদ্বয় P P P ও Q Q Q এর মধ্যবর্তী কোণ α \alpha α এবং লব্ধি R R R , P P P বলের সাথে θ \theta θ কোণ তৈরি করে।
সুতরাং, R R R এবং Q Q Q এর মধ্যবর্তী কোণ = α − θ = \alpha - \theta = α − θ ।
উদ্দীপক অনুসারে, α = 3 θ \alpha = 3\theta α = 3 θ
অতএব, R R R এবং Q Q Q এর মধ্যবর্তী কোণ = 3 θ − θ = 2 θ = 3\theta - \theta = 2\theta = 3 θ − θ = 2 θ ।
বলের সাইন সূত্র (Lami's Theorem / Sine Rule for resultant) অনুযায়ী:
P sin ( 2 θ ) = Q sin θ = R sin ( 180 ∘ − 3 θ ) = R sin 3 θ \frac{P}{\sin(2\theta)} = \frac{Q}{\sin \theta} = \frac{R}{\sin(180^\circ - 3\theta)} = \frac{R}{\sin 3\theta} s i n ( 2 θ ) P = s i n θ Q = s i n ( 18 0 ∘ − 3 θ ) R = s i n 3 θ R
প্রথম দুটি অনুপাত হতে:
P sin 2 θ = Q sin θ \frac{P}{\sin 2\theta} = \frac{Q}{\sin \theta} s i n 2 θ P = s i n θ Q
⇒ P 2 sin θ cos θ = Q sin θ \Rightarrow \frac{P}{2\sin \theta \cos \theta} = \frac{Q}{\sin \theta} ⇒ 2 s i n θ c o s θ P = s i n θ Q
⇒ cos θ = P 2 Q — (i) \Rightarrow \cos \theta = \frac{P}{2Q} \quad \text{--- (i)} ⇒ cos θ = 2 Q P — (i)
দ্বিতীয় ও তৃতীয় অনুপাত হতে:
R sin 3 θ = Q sin θ \frac{R}{\sin 3\theta} = \frac{Q}{\sin \theta} s i n 3 θ R = s i n θ Q
⇒ R = Q sin 3 θ sin θ \Rightarrow R = \frac{Q \sin 3\theta}{\sin \theta} ⇒ R = s i n θ Q s i n 3 θ
⇒ R = Q ( 3 sin θ − 4 sin 3 θ ) sin θ \Rightarrow R = \frac{Q (3\sin \theta - 4\sin^3 \theta)}{\sin \theta} ⇒ R = s i n θ Q ( 3 s i n θ − 4 s i n 3 θ )
⇒ R = Q ( 3 − 4 sin 2 θ ) \Rightarrow R = Q(3 - 4\sin^2 \theta) ⇒ R = Q ( 3 − 4 sin 2 θ )
⇒ R = Q ( 3 − 4 ( 1 − cos 2 θ ) ) \Rightarrow R = Q(3 - 4(1 - \cos^2 \theta)) ⇒ R = Q ( 3 − 4 ( 1 − cos 2 θ ))
⇒ R = Q ( 3 − 4 + 4 cos 2 θ ) \Rightarrow R = Q(3 - 4 + 4\cos^2 \theta) ⇒ R = Q ( 3 − 4 + 4 cos 2 θ )
⇒ R = Q ( 4 cos 2 θ − 1 ) \Rightarrow R = Q(4\cos^2 \theta - 1) ⇒ R = Q ( 4 cos 2 θ − 1 )
সমীকরণ (i) থেকে cos θ \cos \theta cos θ -এর মান বসিয়ে পাই:
R = Q [ 4 ( P 2 Q ) 2 − 1 ] R = Q \left[ 4 \left( \frac{P}{2Q} \right)^2 - 1 \right] R = Q [ 4 ( 2 Q P ) 2 − 1 ]
R = Q [ 4 ⋅ P 2 4 Q 2 − 1 ] R = Q \left[ 4 \cdot \frac{P^2}{4Q^2} - 1 \right] R = Q [ 4 ⋅ 4 Q 2 P 2 − 1 ]
R = Q [ P 2 Q 2 − 1 ] R = Q \left[ \frac{P^2}{Q^2} - 1 \right] R = Q [ Q 2 P 2 − 1 ]
R = Q ( P 2 − Q 2 Q 2 ) R = Q \left( \frac{P^2 - Q^2}{Q^2} \right) R = Q ( Q 2 P 2 − Q 2 )
R = P 2 − Q 2 Q R = \frac{P^2 - Q^2}{Q} R = Q P 2 − Q 2
(প্রমাণিত)
গ) AI-তৈরি নমুনা উত্তর
দৃশ্যকল্প-২ এ, A A A ও B B B বিন্দুতে যথাক্রমে P = 10 N P = 10\text{ N} P = 10 N এবং Q = 5 N Q = 5\text{ N} Q = 5 N মানের দুটি সমমুখী সমান্তরাল বল ক্রিয়াশীল। এদের মধ্যবর্তী দূরত্ব A B = 20 মিটার AB = 20\text{ মিটার} A B = 20 মিটার ।
ধরি, প্রাথমিক অবস্থায় লব্ধি A B AB A B রেখার উপর C C C বিন্দুতে ক্রিয়া করে।
সুতরাং, সমমুখী সমান্তরাল বলের নিয়ম অনুযায়ী:
10 × A C = 5 × B C 10 \times AC = 5 \times BC 10 × A C = 5 × B C
⇒ 10 ⋅ A C = 5 ( A B − A C ) \Rightarrow 10 \cdot AC = 5(AB - AC) ⇒ 10 ⋅ A C = 5 ( A B − A C )
⇒ 10 ⋅ A C = 5 ( 20 − A C ) \Rightarrow 10 \cdot AC = 5(20 - AC) ⇒ 10 ⋅ A C = 5 ( 20 − A C )
⇒ 10 ⋅ A C = 100 − 5 ⋅ A C \Rightarrow 10 \cdot AC = 100 - 5 \cdot AC ⇒ 10 ⋅ A C = 100 − 5 ⋅ A C
⇒ 15 ⋅ A C = 100 \Rightarrow 15 \cdot AC = 100 ⇒ 15 ⋅ A C = 100
⇒ A C = 100 15 = 20 3 মিটার \Rightarrow AC = \frac{100}{15} = \frac{20}{3}\text{ মিটার} ⇒ A C = 15 100 = 3 20 মিটার
বলদ্বয় পরস্পরের স্থান বিনিময় করলে, A A A বিন্দুতে 5 N 5\text{ N} 5 N এবং B B B বিন্দুতে 10 N 10\text{ N} 10 N বল ক্রিয়া করবে।
ধরি, নতুন লব্ধির অবস্থান C ′ C' C ′ বিন্দুতে।
সুতরাং:
5 × A C ′ = 10 × B C ′ 5 \times AC' = 10 \times BC' 5 × A C ′ = 10 × B C ′
⇒ 5 ⋅ A C ′ = 10 ( 20 − A C ′ ) \Rightarrow 5 \cdot AC' = 10(20 - AC') ⇒ 5 ⋅ A C ′ = 10 ( 20 − A C ′ )
⇒ 5 ⋅ A C ′ = 200 − 10 ⋅ A C ′ \Rightarrow 5 \cdot AC' = 200 - 10 \cdot AC' ⇒ 5 ⋅ A C ′ = 200 − 10 ⋅ A C ′
⇒ 15 ⋅ A C ′ = 200 \Rightarrow 15 \cdot AC' = 200 ⇒ 15 ⋅ A C ′ = 200
⇒ A C ′ = 200 15 = 40 3 মিটার \Rightarrow AC' = \frac{200}{15} = \frac{40}{3}\text{ মিটার} ⇒ A C ′ = 15 200 = 3 40 মিটার
অতএব, লব্ধির সরণ:
C C ′ = A C ′ − A C = 40 3 − 20 3 = 20 3 মিটার ≈ 6.67 মিটার CC' = AC' - AC = \frac{40}{3} - \frac{20}{3} = \frac{20}{3}\text{ মিটার} \approx 6.67\text{ মিটার} C C ′ = A C ′ − A C = 3 40 − 3 20 = 3 20 মিটার ≈ 6.67 মিটার
লব্ধি A B AB A B বরাবর 20 3 মিটার \frac{20}{3}\text{ মিটার} 3 20 মিটার বা 6.67 মিটার 6.67\text{ মিটার} 6.67 মিটার দূরে সরে যাবে।