উচ্চতর গণিত ১ম পত্র • Dhaka Board • ঢাকা বোর্ড ২০২২

উচ্চতর গণিত ১ম পত্র প্রশ্ন

দৃশ্যকল্প-১: f(x)=sin⁡x f(x)=\sin x দৃশ্যকল্প-২: g(x)=ex g(x)=e^{x}

  1. ক)

    Lt⁡x→0g(sin⁡x)−1f(x)⋅ \operatorname{Lt}_{x \rightarrow 0} \frac{\mathrm{g}(\sin x)-1}{\mathrm{f}(\mathrm{x}) \cdot} এর মান নির্ণয় কর।

    (1)
  2. খ)

    ∫g(x)f(π2−x)dx \int g(x) f\left(\frac{\pi}{2}-x\right) d x এর যোগজ নির্ণয় কর।

    (2)
  3. গ)

    ∫0π2f(x)f(2x)dx \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} f(x) f(2 x) d x এর মান নির্ণয় কর।

    (3)

উত্তর ও ব্যাখ্যা

  1. ক)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে, f(x)=sin⁡xf(x) = \sin x এবং g(x)=exg(x) = e^x।

    প্রদত্ত রাশি,
    lim⁡x→0g(sin⁡x)−1f(x)=lim⁡x→0esin⁡x−1sin⁡x\lim_{x \to 0} \frac{g(\sin x) - 1}{f(x)} = \lim_{x \to 0} \frac{e^{\sin x} - 1}{\sin x}

    ধরি, y=sin⁡xy = \sin x। যখন x→0x \to 0, তখন y→0y \to 0।
    অতএব,
    lim⁡y→0ey−1y=1\lim_{y \to 0} \frac{e^y - 1}{y} = 1

    নির্ণেয় মান: 11।

  2. খ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে, f(x)=sin⁡xf(x) = \sin x এবং g(x)=exg(x) = e^x।
    অতএব, f(π2−x)=sin⁡(π2−x)=cos⁡xf\left(\frac{\pi}{2} - x\right) = \sin\left(\frac{\pi}{2} - x\right) = \cos x।

    ধরি, I=∫g(x)f(π2−x)dx=∫excos⁡xdxI = \int g(x) f\left(\frac{\pi}{2} - x\right) dx = \int e^x \cos x dx

    অংশায়ন সূত্র (Integration by parts) প্রয়োগ করে পাই:
    I=cos⁡x∫exdx−∫(ddx(cos⁡x)∫exdx)dxI = \cos x \int e^x dx - \int \left(\frac{d}{dx}(\cos x) \int e^x dx\right) dx
    ⇒I=excos⁡x−∫(−sin⁡x)exdx\Rightarrow I = e^x \cos x - \int (-\sin x) e^x dx
    ⇒I=excos⁡x+∫exsin⁡xdx\Rightarrow I = e^x \cos x + \int e^x \sin x dx

    আবার অংশায়ন সূত্র প্রয়োগ করে পাই:
    ∫exsin⁡xdx=sin⁡x∫exdx−∫(ddx(sin⁡x)∫exdx)dx\int e^x \sin x dx = \sin x \int e^x dx - \int \left(\frac{d}{dx}(\sin x) \int e^x dx\right) dx
    =exsin⁡x−∫excos⁡xdx=exsin⁡x−I= e^x \sin x - \int e^x \cos x dx = e^x \sin x - I

    সুতরাং,
    I=excos⁡x+exsin⁡x−II = e^x \cos x + e^x \sin x - I
    ⇒2I=ex(sin⁡x+cos⁡x)\Rightarrow 2I = e^x (\sin x + \cos x)
    ⇒I=ex2(sin⁡x+cos⁡x)+c\Rightarrow I = \frac{e^x}{2} (\sin x + \cos x) + c, যেখানে cc একটি সমাকলন ধ্রুবক।

    নির্ণেয় যোগজ: 12ex(sin⁡x+cos⁡x)+c\frac{1}{2} e^x (\sin x + \cos x) + c।

  3. গ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে, f(x)=sin⁡xf(x) = \sin x, সুতরাং f(2x)=sin⁡2xf(2x) = \sin 2x।

    প্রদত্ত নির্দিষ্ট যোগজ,
    I=∫0π2f(x)f(2x)dx=∫0π2sin⁡xsin⁡2xdxI = \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} f(x) f(2x) dx = \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \sin x \sin 2x dx

    আমরা জানি, 2sin⁡Asin⁡B=cos⁡(A−B)−cos⁡(A+B)2 \sin A \sin B = \cos(A - B) - \cos(A + B)।
    সুতরাং, sin⁡2xsin⁡x=12[2sin⁡2xsin⁡x]=12[cos⁡(2x−x)−cos⁡(2x+x)]=12[cos⁡x−cos⁡3x]\sin 2x \sin x = \frac{1}{2} [2 \sin 2x \sin x] = \frac{1}{2} [\cos(2x - x) - \cos(2x + x)] = \frac{1}{2} [\cos x - \cos 3x]

    অতএব,
    I=12∫0π2(cos⁡x−cos⁡3x)dxI = \frac{1}{2} \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} (\cos x - \cos 3x) dx
    =12[sin⁡x−sin⁡3x3]0π2= \frac{1}{2} \left[ \sin x - \frac{\sin 3x}{3} \right]_{0}^{\frac{\pi}{2}}
    =12[(sin⁡π2−13sin⁡3π2)−(sin⁡0−13sin⁡0)]= \frac{1}{2} \left[ \left( \sin\frac{\pi}{2} - \frac{1}{3} \sin\frac{3\pi}{2} \right) - \left( \sin 0 - \frac{1}{3} \sin 0 \right) \right]

    আমরা জানি, sin⁡π2=1\sin\frac{\pi}{2} = 1 এবং sin⁡3π2=−1\sin\frac{3\pi}{2} = -1।
    =12[1−13(−1)−0]= \frac{1}{2} \left[ 1 - \frac{1}{3}(-1) - 0 \right]
    =12[1+13]= \frac{1}{2} \left[ 1 + \frac{1}{3} \right]
    =12×43=23= \frac{1}{2} \times \frac{4}{3} = \frac{2}{3}

    নির্ণেয় মান: 23\frac{2}{3}।

আরও প্রশ্ন অনুশীলন করতে অ্যাপে যাও

সম্পর্কিত প্রশ্ন