উচ্চতর গণিত ১ম পত্র • Chattogram Board • চট্টগ্রাম বোর্ড ২০১৯

উচ্চতর গণিত ১ম পত্র প্রশ্ন

g(x)=2x g(x)=2 x
h(x)=12x,[x≠0] h(x)=\frac{1}{2 x},[x \neq 0]

  1. ক)

    মান নির্ণয়কর: lim⁡x→01−cos⁡15x2x2\lim _{x \rightarrow 0} \frac{1-\cos 15 x}{2 x^2}

    (1)
  2. খ)

    φ(x)=g(x)+h(x)\varphi(x)=g(x)+h(x) হলে φ(x)\varphi(x) এর গরিষ্ঠ ও লঘিষ্ঠ মান নির্ণয় কর।

    (2)
  3. গ)

    y={12g(x)}12h(x)y=\left{\frac{1}{2} g(x)\right}^{\frac{1}{2 h(x)}} হলে y2y_2 নির্ণয় কর।

    (3)

উত্তর ও ব্যাখ্যা

  1. ক)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে,
    lim⁡x→01−cos⁡15x2x2\lim_{x \to 0} \frac{1-\cos 15x}{2x^2}
    =lim⁡x→02sin⁡2(15x2)2x2= \lim_{x \to 0} \frac{2\sin^2\left(\frac{15x}{2}\right)}{2x^2}
    =lim⁡x→0{sin⁡(15x2)15x2}2×(152)2= \lim_{x \to 0} \left\{\frac{\sin\left(\frac{15x}{2}\right)}{\frac{15x}{2}}\right\}^2 \times \left(\frac{15}{2}\right)^2
    =12×2254=2254= 1^2 \times \frac{225}{4} = \frac{225}{4}

    অতএব, নির্ণেয় মান 2254\frac{225}{4}।

  2. খ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    উদ্দীপক হতে,
    g(x)=2xg(x) = 2x এবং h(x)=12xh(x) = \frac{1}{2x}

    ∴φ(x)=g(x)+h(x)=2x+12x\therefore \varphi(x) = g(x) + h(x) = 2x + \frac{1}{2x}

    অন্তরীকরণ করে পাই,
    φ′(x)=2−12x2\varphi'(x) = 2 - \frac{1}{2x^2}
    φ′′(x)=0−12(−2x−3)=1x3\varphi''(x) = 0 - \frac{1}{2}(-2x^{-3}) = \frac{1}{x^3}

    চরম মানের জন্য, φ′(x)=0\varphi'(x) = 0
      ⟹  2−12x2=0\implies 2 - \frac{1}{2x^2} = 0
      ⟹  12x2=2\implies \frac{1}{2x^2} = 2
      ⟹  4x2=1\implies 4x^2 = 1
      ⟹  x2=14\implies x^2 = \frac{1}{4}
      ⟹  x=±12\implies x = \pm \frac{1}{2}

    যখন x=12x = \frac{1}{2}:
    φ′′(12)=1(12)3=8>0\varphi''\left(\frac{1}{2}\right) = \frac{1}{\left(\frac{1}{2}\right)^3} = 8 > 0
    সুতরাং, x=12x = \frac{1}{2} বিন্দুতে ফাংশনটির লঘিষ্ঠ মান বিদ্যমান।
    ∴\therefore লঘিষ্ঠ মান =φ(12)=2(12)+12(12)=1+1=2= \varphi\left(\frac{1}{2}\right) = 2\left(\frac{1}{2}\right) + \frac{1}{2\left(\frac{1}{2}\right)} = 1 + 1 = 2

    যখন x=−12x = -\frac{1}{2}:
    φ′′(−12)=1(−12)3=−8<0\varphi''\left(-\frac{1}{2}\right) = \frac{1}{\left(-\frac{1}{2}\right)^3} = -8 < 0
    সুতরাং, x=−12x = -\frac{1}{2} বিন্দুতে ফাংশনটির গরিষ্ঠ মান বিদ্যমান।
    ∴\therefore গরিষ্ঠ মান =φ(−12)=2(−12)+12(−12)=−1−1=−2= \varphi\left(-\frac{1}{2}\right) = 2\left(-\frac{1}{2}\right) + \frac{1}{2\left(-\frac{1}{2}\right)} = -1 - 1 = -2

    অতএব, গরিষ্ঠ মান −2-2 এবং লঘিষ্ঠ মান 22।

  3. গ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    উদ্দীপক হতে,
    g(x)=2xg(x) = 2x এবং h(x)=12xh(x) = \frac{1}{2x}

    ∴12g(x)=12(2x)=x\therefore \frac{1}{2}g(x) = \frac{1}{2}(2x) = x
    এবং 12h(x)=12⋅12x=x\frac{1}{2h(x)} = \frac{1}{2 \cdot \frac{1}{2x}} = x

    সুতরাং,
    y={12g(x)}12h(x)=xxy = \left\{\frac{1}{2}g(x)\right\}^{\frac{1}{2h(x)}} = x^x

    উভয়পক্ষে স্বাভাবিক লগারিদম নিয়ে পাই,
    ln⁡y=ln⁡(xx)=xln⁡x\ln y = \ln(x^x) = x\ln x

    xx-এর সাপেক্ষে অন্তরীকরণ করে পাই,
    1ydydx=ddx(xln⁡x)\frac{1}{y}\frac{dy}{dx} = \frac{d}{dx}(x\ln x)
      ⟹  1yy1=x⋅1x+ln⁡x⋅1\implies \frac{1}{y}y_1 = x \cdot \frac{1}{x} + \ln x \cdot 1
      ⟹  1yy1=1+ln⁡x\implies \frac{1}{y}y_1 = 1 + \ln x
      ⟹  y1=y(1+ln⁡x)\implies y_1 = y(1 + \ln x)

    পুনরায় xx-এর সাপেক্ষে অন্তরীকরণ করে পাই,
    y2=ddx[y(1+ln⁡x)]y_2 = \frac{d}{dx}[y(1 + \ln x)]
      ⟹  y2=y1(1+ln⁡x)+y⋅ddx(1+ln⁡x)\implies y_2 = y_1(1 + \ln x) + y \cdot \frac{d}{dx}(1 + \ln x)
      ⟹  y2=y(1+ln⁡x)(1+ln⁡x)+y⋅1x\implies y_2 = y(1 + \ln x)(1 + \ln x) + y \cdot \frac{1}{x}
      ⟹  y2=y[(1+ln⁡x)2+1x]\implies y_2 = y\left[(1 + \ln x)^2 + \frac{1}{x}\right]
      ⟹  y2=xx[(1+ln⁡x)2+1x]\implies y_2 = x^x \left[(1 + \ln x)^2 + \frac{1}{x}\right]

    অতএব, y2=xx[(1+ln⁡x)2+1x]y_2 = x^x \left[(1 + \ln x)^2 + \frac{1}{x}\right]।

আরও প্রশ্ন অনুশীলন করতে অ্যাপে যাও

সম্পর্কিত প্রশ্ন