গণিত • CUET • চট্টগ্রাম প্রকৌশল ও প্রযুক্তি বিশ্ববিদ্যালয় ভর্তি পরীক্ষা ২০০৭-২০০৮

গণিত প্রশ্ন

3.

(a) y=secx হলে দেখাও যে   y2=y(2y2−1) y_{2} = y\left(2 y^{2}-1\right)(b) xy+yx=0 x^{y} + y^{x} = 0 সমীকরন হতে dydx \frac{dy}{dx} নির্ণয় কর।

উত্তর ও ব্যাখ্যা

AI-তৈরি নমুনা উত্তর

(a) দেওয়া আছে, y=sec⁡xy = \sec x
উভয়পক্ষকে xx এর সাপেক্ষে অন্তরীকরণ করে পাই,
y1=dydx=sec⁡xtan⁡xy_1 = \frac{dy}{dx} = \sec x \tan x

পুনরায় xx এর সাপেক্ষে অন্তরীকরণ করে পাই,
y2=ddx(sec⁡xtan⁡x)y_2 = \frac{d}{dx}(\sec x \tan x)
⇒y2=(sec⁡xtan⁡x)⋅tan⁡x+sec⁡x⋅sec⁡2x\Rightarrow y_2 = (\sec x \tan x) \cdot \tan x + \sec x \cdot \sec^2 x
⇒y2=sec⁡xtan⁡2x+sec⁡3x\Rightarrow y_2 = \sec x \tan^2 x + \sec^3 x
আমরা জানি, tan⁡2x=sec⁡2x−1\tan^2 x = \sec^2 x - 1
⇒y2=sec⁡x(sec⁡2x−1)+sec⁡3x\Rightarrow y_2 = \sec x (\sec^2 x - 1) + \sec^3 x
⇒y2=sec⁡3x−sec⁡x+sec⁡3x\Rightarrow y_2 = \sec^3 x - \sec x + \sec^3 x
⇒y2=2sec⁡3x−sec⁡x\Rightarrow y_2 = 2\sec^3 x - \sec x
⇒y2=sec⁡x(2sec⁡2x−1)\Rightarrow y_2 = \sec x (2\sec^2 x - 1)
যেহেতু y=sec⁡xy = \sec x,
∴y2=y(2y2−1)\therefore y_2 = y(2y^2 - 1) (দেখানো হলো)

(b) দেওয়া আছে, xy+yx=0x^y + y^x = 0
ধরি, u=xyu = x^y এবং v=yxv = y^x, তাহলে u+v=0u + v = 0
⇒dudx+dvdx=0\Rightarrow \frac{du}{dx} + \frac{dv}{dx} = 0

এখন, ln⁡u=yln⁡x\ln u = y \ln x
⇒1ududx=dydxln⁡x+yx\Rightarrow \frac{1}{u}\frac{du}{dx} = \frac{dy}{dx}\ln x + \frac{y}{x}
⇒dudx=xy(yx+ln⁡xdydx)=yxy−1+xyln⁡xdydx\Rightarrow \frac{du}{dx} = x^y \left( \frac{y}{x} + \ln x \frac{dy}{dx} \right) = y x^{y-1} + x^y \ln x \frac{dy}{dx}

আবার, ln⁡v=xln⁡y\ln v = x \ln y
⇒1vdvdx=1⋅ln⁡y+xydydx\Rightarrow \frac{1}{v}\frac{dv}{dx} = 1 \cdot \ln y + \frac{x}{y}\frac{dy}{dx}
⇒dvdx=yx(ln⁡y+xydydx)=yxln⁡y+xyx−1dydx\Rightarrow \frac{dv}{dx} = y^x \left( \ln y + \frac{x}{y}\frac{dy}{dx} \right) = y^x \ln y + x y^{x-1}\frac{dy}{dx}

অতএব,
yxy−1+xyln⁡xdydx+yxln⁡y+xyx−1dydx=0y x^{y-1} + x^y \ln x \frac{dy}{dx} + y^x \ln y + x y^{x-1}\frac{dy}{dx} = 0
⇒dydx(xyln⁡x+xyx−1)=−(yxy−1+yxln⁡y)\Rightarrow \frac{dy}{dx} (x^y \ln x + x y^{x-1}) = -(y x^{y-1} + y^x \ln y)
⇒dydx=−yxy−1+yxln⁡yxyln⁡x+xyx−1\Rightarrow \frac{dy}{dx} = -\frac{y x^{y-1} + y^x \ln y}{x^y \ln x + x y^{x-1}}

আরও প্রশ্ন অনুশীলন করতে অ্যাপে যাও

সম্পর্কিত প্রশ্ন