উচ্চতর গণিত ১ম পত্র • Combined Board • সমন্বিত বোর্ড ২০২৬

উচ্চতর গণিত ১ম পত্র প্রশ্ন

A=[112−103011] A = \begin{bmatrix} 1 & 1 & 2 \ -1 & 0 & 3 \ 0 & 1 & 1 \end{bmatrix} এবং Q=[ll21+l3mm21+m3nn21+n3] Q = \begin{bmatrix} l & l^2 & 1 + l^3 \ m & m^2 & 1 + m^3 \ n & n^2 & 1 + n^3 \end{bmatrix}

  1. ক)

    দেখাও যে, [4−115−4] \begin{bmatrix} 4 & -1 \ 15 & -4 \end{bmatrix} একটি অভেদঘাতী ম্যাট্রিক্স।

    (2)
  2. খ)

    A−1 A^{-1} নির্ণয় কর।

    (4)
  3. গ)

    ∣Q∣=0 |Q| = 0 হলে, দেখাও যে, lmn+1=0 lmn + 1 = 0 ; যেখানে l,m,n l, m, n অসমান।

    (4)

উত্তর ও ব্যাখ্যা

  1. ক)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    ধরি, M=[4−115−4]M = \begin{bmatrix} 4 & -1 \\ 15 & -4 \end{bmatrix}

    এখন,
    M2=M⋅MM^2 = M \cdot M
    =[4−115−4][4−115−4]= \begin{bmatrix} 4 & -1 \\ 15 & -4 \end{bmatrix} \begin{bmatrix} 4 & -1 \\ 15 & -4 \end{bmatrix}
    =[4⋅4+(−1)⋅154⋅(−1)+(−1)⋅(−4)15⋅4+(−4)⋅1515⋅(−1)+(−4)⋅(−4)]= \begin{bmatrix} 4 \cdot 4 + (-1) \cdot 15 & 4 \cdot (-1) + (-1) \cdot (-4) \\ 15 \cdot 4 + (-4) \cdot 15 & 15 \cdot (-1) + (-4) \cdot (-4) \end{bmatrix}
    =[16−15−4+460−60−15+16]= \begin{bmatrix} 16 - 15 & -4 + 4 \\ 60 - 60 & -15 + 16 \end{bmatrix}
    =[1001]=I= \begin{bmatrix} 1 & 0 \\ 0 & 1 \end{bmatrix} = I

    যেহেতু M2=IM^2 = I, সুতরাং প্রদত্ত ম্যাট্রিক্সটি একটি অভেদঘাতী (Involutory) ম্যাট্রিক্স। (দেখানো হলো)

  2. খ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    প্রদত্ত ম্যাট্রিক্স,
    A=[112−103011]A = \begin{bmatrix} 1 & 1 & 2 \\ -1 & 0 & 3 \\ 0 & 1 & 1 \end{bmatrix}

    নির্ণায়ক,
    ∣A∣=1(0−3)−1(−1−0)+2(−1−0)|A| = 1(0 - 3) - 1(-1 - 0) + 2(-1 - 0)
    =−3−1(−1)+2(−1)= -3 - 1(-1) + 2(-1)
    =−3+1−2=−4≠0= -3 + 1 - 2 = -4 \neq 0
    যেহেতু ∣A∣≠0|A| \neq 0, তাই A−1A^{-1} বিদ্যমান।

    AA এর ভুক্তিগুলোর সহগুণকসমূহ:
    A11=+∣0311∣=0−3=−3A_{11} = +\begin{vmatrix} 0 & 3 \\ 1 & 1 \end{vmatrix} = 0 - 3 = -3
    A12=−∣−1301∣=−(−1−0)=1A_{12} = -\begin{vmatrix} -1 & 3 \\ 0 & 1 \end{vmatrix} = -(-1 - 0) = 1
    A13=+∣−1001∣=−1−0=−1A_{13} = +\begin{vmatrix} -1 & 0 \\ 0 & 1 \end{vmatrix} = -1 - 0 = -1

    A21=−∣1211∣=−(1−2)=1A_{21} = -\begin{vmatrix} 1 & 2 \\ 1 & 1 \end{vmatrix} = -(1 - 2) = 1
    A22=+∣1201∣=1−0=1A_{22} = +\begin{vmatrix} 1 & 2 \\ 0 & 1 \end{vmatrix} = 1 - 0 = 1
    A23=−∣1101∣=−(1−0)=−1A_{23} = -\begin{vmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{vmatrix} = -(1 - 0) = -1

    A31=+∣1203∣=3−0=3A_{31} = +\begin{vmatrix} 1 & 2 \\ 0 & 3 \end{vmatrix} = 3 - 0 = 3
    A32=−∣12−13∣=−(3−(−2))=−5A_{32} = -\begin{vmatrix} 1 & 2 \\ -1 & 3 \end{vmatrix} = -(3 - (-2)) = -5
    A33=+∣11−10∣=0−(−1)=1A_{33} = +\begin{vmatrix} 1 & 1 \\ -1 & 0 \end{vmatrix} = 0 - (-1) = 1

    অতএব,
    adj(A)=[−31−111−13−51]T=[−31311−5−1−11]\text{adj}(A) = \begin{bmatrix} -3 & 1 & -1 \\ 1 & 1 & -1 \\ 3 & -5 & 1 \end{bmatrix}^T = \begin{bmatrix} -3 & 1 & 3 \\ 1 & 1 & -5 \\ -1 & -1 & 1 \end{bmatrix}

    সুতরাং,
    A−1=1∣A∣adj(A)=−14[−31311−5−1−11]=[34−14−34−14−14541414−14]A^{-1} = \frac{1}{|A|} \text{adj}(A) = -\frac{1}{4} \begin{bmatrix} -3 & 1 & 3 \\ 1 & 1 & -5 \\ -1 & -1 & 1 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} \frac{3}{4} & -\frac{1}{4} & -\frac{3}{4} \\ -\frac{1}{4} & -\frac{1}{4} & \frac{5}{4} \\ \frac{1}{4} & \frac{1}{4} & -\frac{1}{4} \end{bmatrix}

  3. গ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে, ∣Q∣=0|Q| = 0
    ⇒∣ll21+l3mm21+m3nn21+n3∣=0\Rightarrow \begin{vmatrix} l & l^2 & 1 + l^3 \\ m & m^2 & 1 + m^3 \\ n & n^2 & 1 + n^3 \end{vmatrix} = 0

    নির্ণায়কের ধর্ম অনুযায়ী,
    ⇒∣ll21mm21nn21∣+∣ll2l3mm2m3nn2n3∣=0\Rightarrow \begin{vmatrix} l & l^2 & 1 \\ m & m^2 & 1 \\ n & n^2 & 1 \end{vmatrix} + \begin{vmatrix} l & l^2 & l^3 \\ m & m^2 & m^3 \\ n & n^2 & n^3 \end{vmatrix} = 0

    প্রথম নির্ণায়কের কলামসমূহ পরপর দুইবার বিনিময় করে পাই:
    ∣ll21mm21nn21∣=−∣1l2l1m2m1n2n∣=∣1ll21mm21nn2∣\begin{vmatrix} l & l^2 & 1 \\ m & m^2 & 1 \\ n & n^2 & 1 \end{vmatrix} = -\begin{vmatrix} 1 & l^2 & l \\ 1 & m^2 & m \\ 1 & n^2 & n \end{vmatrix} = \begin{vmatrix} 1 & l & l^2 \\ 1 & m & m^2 \\ 1 & n & n^2 \end{vmatrix}

    এবং দ্বিতীয় নির্ণায়ক থেকে যথাক্রমে ১ম, ২য় ও ৩য় সারি হতে l,m,nl, m, n সাধারণ নিয়ে পাই:
    ∣ll2l3mm2m3nn2n3∣=lmn∣1ll21mm21nn2∣\begin{vmatrix} l & l^2 & l^3 \\ m & m^2 & m^3 \\ n & n^2 & n^3 \end{vmatrix} = lmn \begin{vmatrix} 1 & l & l^2 \\ 1 & m & m^2 \\ 1 & n & n^2 \end{vmatrix}

    অতএব,
    ∣1ll21mm21nn2∣+lmn∣1ll21mm21nn2∣=0\begin{vmatrix} 1 & l & l^2 \\ 1 & m & m^2 \\ 1 & n & n^2 \end{vmatrix} + lmn \begin{vmatrix} 1 & l & l^2 \\ 1 & m & m^2 \\ 1 & n & n^2 \end{vmatrix} = 0
    ⇒(1+lmn)∣1ll21mm21nn2∣=0\Rightarrow (1 + lmn) \begin{vmatrix} 1 & l & l^2 \\ 1 & m & m^2 \\ 1 & n & n^2 \end{vmatrix} = 0

    এখন, নির্ণায়কটি বিস্তার করে পাই:
    R1′=R1−R2R_1' = R_1 - R_2 এবং R2′=R2−R3R_2' = R_2 - R_3 প্রয়োগ করে,
    ∣0l−ml2−m20m−nm2−n21nn2∣=(l−m)(m−n)∣01l+m01m+n1nn2∣\begin{vmatrix} 0 & l - m & l^2 - m^2 \\ 0 & m - n & m^2 - n^2 \\ 1 & n & n^2 \end{vmatrix} = (l - m)(m - n) \begin{vmatrix} 0 & 1 & l + m \\ 0 & 1 & m + n \\ 1 & n & n^2 \end{vmatrix}
    =(l−m)(m−n)[(m+n)−(l+m)]=(l−m)(m−n)(n−l)= (l - m)(m - n)[(m + n) - (l + m)] = (l - m)(m - n)(n - l)

    সুতরাং,
    (1+lmn)(l−m)(m−n)(n−l)=0(1 + lmn)(l - m)(m - n)(n - l) = 0

    যেহেতু l,m,nl, m, n পরস্পর অসমান, তাই:
    l−m≠0l - m \neq 0, m−n≠0m - n \neq 0, n−l≠0n - l \neq 0
    অতএব, (l−m)(m−n)(n−l)≠0(l - m)(m - n)(n - l) \neq 0

    সুতরাং, 1+lmn=01 + lmn = 0 বা lmn+1=0lmn + 1 = 0। (দেখানো হলো)

আরও প্রশ্ন অনুশীলন করতে অ্যাপে যাও

সম্পর্কিত প্রশ্ন