গণিত • CUET • চট্টগ্রাম প্রকৌশল ও প্রযুক্তি বিশ্ববিদ্যালয় ভর্তি পরীক্ষা ২০০৯-২০১০

গণিত প্রশ্ন

6.

(a) যোজিত ফল নির্ণয় কর: ∫dxacos⁡x−bsin⁡x\int \frac{dx}{a \cos x - b \sin x}
(b) যোজিত ফল নির্ণয় কর: ∫0π2cos⁡x dx(1+sin⁡x)(2+sin⁡x)\int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\cos x , dx}{(1+\sin x)(2+\sin x)}

উত্তর ও ব্যাখ্যা

AI-তৈরি নমুনা উত্তর

(a) ধরি, I=∫dxacos⁡x−bsin⁡xI = \int \frac{dx}{a \cos x - b \sin x}
ধরি, a=rcos⁡αa = r \cos \alpha এবং b=rsin⁡αb = r \sin \alpha
তাহলে, r=a2+b2r = \sqrt{a^2+b^2} এবং tan⁡α=ba  ⟹  α=tan⁡−1(ba)\tan \alpha = \frac{b}{a} \implies \alpha = \tan^{-1}\left(\frac{b}{a}\right)
সুতরাং,
acos⁡x−bsin⁡x=rcos⁡αcos⁡x−rsin⁡αsin⁡x=rcos⁡(x+α)a \cos x - b \sin x = r \cos \alpha \cos x - r \sin \alpha \sin x = r \cos(x + \alpha)
অতএব,
I=∫dxrcos⁡(x+α)=1r∫sec⁡(x+α) dxI = \int \frac{dx}{r \cos(x + \alpha)} = \frac{1}{r} \int \sec(x + \alpha) \, dx
=1a2+b2ln⁡∣sec⁡(x+α)+tan⁡(x+α)∣+c= \frac{1}{\sqrt{a^2+b^2}} \ln |\sec(x + \alpha) + \tan(x + \alpha)| + c
যেখানে α=tan⁡−1(ba)\alpha = \tan^{-1}\left(\frac{b}{a}\right) এবং cc একটি সমাকলন ধ্রুবক।
[বিকল্প রূপ: 1a2+b2ln⁡∣tan⁡(x+α2+π4)∣+c\frac{1}{\sqrt{a^2+b^2}} \ln \left| \tan\left(\frac{x + \alpha}{2} + \frac{\pi}{4}\right) \right| + c]

(b) ধরি, I=∫0π2cos⁡x dx(1+sin⁡x)(2+sin⁡x)I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\cos x \, dx}{(1+\sin x)(2+\sin x)}
ধরি, u=sin⁡x  ⟹  du=cos⁡x dxu = \sin x \implies du = \cos x \, dx
সীমা পরিবর্তন:
যখন x=0x = 0, তখন u=sin⁡0=0u = \sin 0 = 0
যখন x=π2x = \frac{\pi}{2}, তখন u=sin⁡(π2)=1u = \sin\left(\frac{\pi}{2}\right) = 1
অতএব,
I=∫01du(1+u)(2+u)I = \int_0^1 \frac{du}{(1+u)(2+u)}
আংশিক ভগ্নাংশে প্রকাশ করে পাই:
1(1+u)(2+u)=11+u−12+u\frac{1}{(1+u)(2+u)} = \frac{1}{1+u} - \frac{1}{2+u}
সুতরাং,
I=∫01(11+u−12+u)duI = \int_0^1 \left( \frac{1}{1+u} - \frac{1}{2+u} \right) du
=[ln⁡∣1+u∣−ln⁡∣2+u∣]01=[ln⁡∣1+u2+u∣]01= \left[ \ln|1+u| - \ln|2+u| \right]_0^1 = \left[ \ln\left|\frac{1+u}{2+u}\right| \right]_0^1
=ln⁡(1+12+1)−ln⁡(1+02+0)= \ln\left(\frac{1+1}{2+1}\right) - \ln\left(\frac{1+0}{2+0}\right)
=ln⁡(23)−ln⁡(12)=ln⁡(2/31/2)=ln⁡(43)= \ln\left(\frac{2}{3}\right) - \ln\left(\frac{1}{2}\right) = \ln\left(\frac{2/3}{1/2}\right) = \ln\left(\frac{4}{3}\right)
উত্তর: ln⁡(43)\ln\left(\frac{4}{3}\right)

আরও প্রশ্ন অনুশীলন করতে অ্যাপে যাও

সম্পর্কিত প্রশ্ন