উচ্চতর গণিত ১ম পত্র • Mymensingh Board • ময়মনসিংহ বোর্ড ২০২৩

উচ্চতর গণিত ১ম পত্র প্রশ্ন

f(x)=sin⁡x.f(x) = \sin x.

  1. ক)

    lim⁡x→π21−f(x)f′(x)\lim_{x \to \frac{\pi}{2}} \frac{1 - f(x)}{f'(x)} এর মান নির্ণয় কর।

    (1)
  2. খ)

    মূল নিয়মে xx এর সাপেক্ষে 1f(3x)\frac{1}{f(3x)} এর অন্তরজ নির্ণয় কর।

    (2)
  3. গ)

    y=f(asin⁡−1x)y = f(a \sin^{-1} x) হলে দেখাও যে, (1−x2)d2ydx2−xdydx+a2y=0(1 - x^{2}) \frac{d^{2}y}{dx^{2}} - x \frac{dy}{dx} + a^{2}y = 0

    (3)

উত্তর ও ব্যাখ্যা

  1. ক)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে, f(x)=sin⁡xf(x) = \sin x
    ∴f′(x)=ddx(sin⁡x)=cos⁡x\therefore f'(x) = \frac{d}{dx}(\sin x) = \cos x

    প্রদত্ত রাশি,
    lim⁡x→π21−f(x)f′(x)=lim⁡x→π21−sin⁡xcos⁡x\lim_{x \to \frac{\pi}{2}} \frac{1 - f(x)}{f'(x)} = \lim_{x \to \frac{\pi}{2}} \frac{1 - \sin x}{\cos x}
    L'Hôpital-এর নিয়ম প্রয়োগ করে,
    =lim⁡x→π2−cos⁡x−sin⁡x=lim⁡x→π2cot⁡x=cot⁡(π2)=0= \lim_{x \to \frac{\pi}{2}} \frac{-\cos x}{-\sin x} = \lim_{x \to \frac{\pi}{2}} \cot x = \cot\left(\frac{\pi}{2}\right) = 0

    উত্তর: 00

  2. খ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে, f(x)=sin⁡xf(x) = \sin x
    ∴1f(3x)=1sin⁡3x=csc⁡3x\therefore \frac{1}{f(3x)} = \frac{1}{\sin 3x} = \csc 3x

    ধরি, g(x)=csc⁡3xg(x) = \csc 3x
    ∴g(x+h)=csc⁡3(x+h)=csc⁡(3x+3h)\therefore g(x + h) = \csc 3(x + h) = \csc(3x + 3h)

    অন্তরজের মূল নিয়মানুযায়ী,
    ddx[g(x)]=lim⁡h→0g(x+h)−g(x)h\frac{d}{dx}[g(x)] = \lim_{h \to 0} \frac{g(x+h) - g(x)}{h}
    =lim⁡h→0csc⁡(3x+3h)−csc⁡3xh= \lim_{h \to 0} \frac{\csc(3x+3h) - \csc 3x}{h}
    =lim⁡h→01h[1sin⁡(3x+3h)−1sin⁡3x]= \lim_{h \to 0} \frac{1}{h} \left[ \frac{1}{\sin(3x+3h)} - \frac{1}{\sin 3x} \right]
    =lim⁡h→0sin⁡3x−sin⁡(3x+3h)hsin⁡(3x+3h)sin⁡3x= \lim_{h \to 0} \frac{\sin 3x - \sin(3x+3h)}{h \sin(3x+3h) \sin 3x}
    =lim⁡h→02cos⁡(3x+3x+3h2)sin⁡(3x−3x−3h2)hsin⁡(3x+3h)sin⁡3x= \lim_{h \to 0} \frac{2 \cos\left(\frac{3x + 3x + 3h}{2}\right) \sin\left(\frac{3x - 3x - 3h}{2}\right)}{h \sin(3x+3h) \sin 3x}
    =lim⁡h→0−2cos⁡(3x+3h2)sin⁡(3h2)hsin⁡(3x+3h)sin⁡3x= \lim_{h \to 0} \frac{-2 \cos\left(3x + \frac{3h}{2}\right) \sin\left(\frac{3h}{2}\right)}{h \sin(3x+3h) \sin 3x}
    =−lim⁡h→0cos⁡(3x+3h2)sin⁡(3x+3h)sin⁡3x×lim⁡h→0sin⁡(3h2)3h2×3= - \lim_{h \to 0} \frac{\cos\left(3x + \frac{3h}{2}\right)}{\sin(3x+3h) \sin 3x} \times \lim_{h \to 0} \frac{\sin\left(\frac{3h}{2}\right)}{\frac{3h}{2}} \times 3
    =−cos⁡3xsin⁡3x⋅sin⁡3x×1×3= - \frac{\cos 3x}{\sin 3x \cdot \sin 3x} \times 1 \times 3
    =−3csc⁡3xcot⁡3x= -3 \csc 3x \cot 3x

    উত্তর: −3csc⁡3xcot⁡3x-3 \csc 3x \cot 3x

  3. গ)

    AI-তৈরি নমুনা উত্তর

    দেওয়া আছে, f(x)=sin⁡xf(x) = \sin x
    ∴y=f(asin⁡−1x)=sin⁡(asin⁡−1x)\therefore y = f(a \sin^{-1} x) = \sin(a \sin^{-1} x)

    xx-এর সাপেক্ষে অন্তরীকরণ করে পাই,
    dydx=cos⁡(asin⁡−1x)⋅ddx(asin⁡−1x)\frac{dy}{dx} = \cos(a \sin^{-1} x) \cdot \frac{d}{dx}(a \sin^{-1} x)
    ⇒dydx=cos⁡(asin⁡−1x)⋅a1−x2\Rightarrow \frac{dy}{dx} = \cos(a \sin^{-1} x) \cdot \frac{a}{\sqrt{1-x^2}}
    ⇒1−x2dydx=acos⁡(asin⁡−1x)\Rightarrow \sqrt{1-x^2} \frac{dy}{dx} = a \cos(a \sin^{-1} x)

    উভয়পক্ষকে বর্গ করে পাই,
    (1−x2)(dydx)2=a2cos⁡2(asin⁡−1x)(1-x^2) \left(\frac{dy}{dx}\right)^2 = a^2 \cos^2(a \sin^{-1} x)
    ⇒(1−x2)(dydx)2=a2[1−sin⁡2(asin⁡−1x)]\Rightarrow (1-x^2) \left(\frac{dy}{dx}\right)^2 = a^2 [1 - \sin^2(a \sin^{-1} x)]
    ⇒(1−x2)(dydx)2=a2(1−y2)\Rightarrow (1-x^2) \left(\frac{dy}{dx}\right)^2 = a^2 (1 - y^2)

    পুনরায় xx-এর সাপেক্ষে অন্তরীকরণ করে পাই,
    (1−x2)⋅2dydxd2ydx2+(−2x)(dydx)2=a2(−2ydydx)(1-x^2) \cdot 2\frac{dy}{dx} \frac{d^2y}{dx^2} + (-2x) \left(\frac{dy}{dx}\right)^2 = a^2 \left(-2y \frac{dy}{dx}\right)

    উভয়পক্ষকে 2dydx2\frac{dy}{dx} দ্বারা ভাগ করে পাই,
    (1−x2)d2ydx2−xdydx=−a2y(1-x^2) \frac{d^2y}{dx^2} - x \frac{dy}{dx} = -a^2 y
    ⇒(1−x2)d2ydx2−xdydx+a2y=0\Rightarrow (1-x^2) \frac{d^2y}{dx^2} - x \frac{dy}{dx} + a^2 y = 0 (দেখানো হলো)

আরও প্রশ্ন অনুশীলন করতে অ্যাপে যাও

সম্পর্কিত প্রশ্ন